Терең қопсытуды жүргізудің экономикалық тиімділігі
Өнертабыс ауылшаруашылығына, негізінен, топырақты өңдеу әдістеріне қатысты болып, Қазақстанның оңтүстігінің суармалы аймақтарында ауылшаруашылық дақылдарын өсіріп баптауда қолданылады.
Бұрынғы өңдеу әдістерінің кемшілігі топырақты өңдеуші түрлі құрылғыларды белгілі бір ізбе-ізділікпен қолданылуы болып табылады. Мұнда өте көп мөлшерде энергия шығыны және ірі көлемді құрылғылар жұмсалады.
Екі деңгейлі соқамен жер жыртуда топырақ аударылып айдалады, нәтижеде жер бетіне құрамында қоректік элементтер мен органикалық заттары аз топырақ қабаты шығады. Бұл технологияның және бір кемшілігі. Тыңайтқыштар ендіру бұл кемшіліктің орнын біршама толтырғандай болады, алайда толығымен жоя алмайды.
Қазақстанның оңтүстігінің мақта өсіруші аудандарында сүдігер жырту негізінен 30-35 см тереңдікте жүргізіледі. Сүдігер жыртудағы мұндай тереңдік ерекше қажет, өйткені бұл жерде жаздың ыстық ауа температураларында және суарулардан кейін органикалық заттардың ыдырау процестері қарқынды жүреді.
Мақта қозасының және басқа да ауылшаруашылық дақылдарының егісін айдау екі деңгейлі ПЯ-3-35 соқасы жәрдемінде жүргізіледі.
Екі деңгейлі соқаның қармау кеңдігі және негізгі корпусы кәдімгі соқамен бірдей, алайда соқа қайырмасының көлемі кішірек және алқапқа қарай 130 мм жылжытылған болып келеді. Соқалар топырақтың үстіңгі қабатын 15-20 см-ге дейін қазып алып, қазылған сайлардың түбіне тастайды. Соқаның негізгі корпусы топырақтың бір қабатын аударатын қайырмалы-түренді бөлігіне ие болып, ол 23-35 см тереңдіктегі топырақ қабатын жер бетіне шығарып аударып кетеді.
Өнертабыстың міндеті топырақтың астыңғы қабатын жер бетіне шығармастан терең қопсыту болып есептеледі.
Өнертабыстың мақсаты агротехникалық шығындардың аз мөлшерімен топырақты өңдеу сапасын арттыру.
Алға қойылған мақсатқа жету үшін ұсынылған топырақты өңдеу әдісінде күзде жер 55-60 см-ге терең қопсытылады және көктемде қоза өсіріп баптауда чизельдеу, ал басқа дақылдарда – тырмалау жұмыстары жүргізіледі.
Бұл өңдеу әдісі төмендегідей жүзеге асырылады.
Шитті мақта жиын-терімінен кейін КИР-1,5 (15-сурет) құрылғысының жәрдемінде қозапая жинап алынады. Қозапая жинап алынғаннан соң (16-сурет) алқапты аударып айдаудың орнына 55-60 см тереңдікке терең қопсытылады.
а) көктемде жер тырмаланады және шит себіледі.
б) көктемде жер тырмаланады, чизельденеді және шит себіледі.
15-сурет 16-сурет
Басқа технологиялық операциялар кәдімгі технология бойынша жүргізіледі.
Басқа дақылдарда, мысалы: өнімін жинаған кезде өсімдік сабақтары орылып кететін жүгеріден және дәнді дақылдардан кейін дереу терең қопсыту жұмыстары жүргізіледі және көктемде тырмалаудан кейін тікелей егіс жүргізіледі.
Терең қопсыту жұмыстарын жүргізу үшін аралығы 90 см құрайтын және қармау ені 270 см тең үш жұмыс құрылғысына ие арнайы терең қопсытқыштар қолданылады, олар Т-150 тракторына тіркеледі. Сондай-ақ төрт жұмыс құрылғысы бар ГР-3,4 маркалы терең қопсытқыштар да қолданылады, олар қуаты 160-220 ат күшіне ие Джон-Дир, Амако, Кеис ж.т.б. тракторларына тіркеледі. Терең қопсытудың жұмыс өнімділігі сағатына 2,7-3,5 га, ал бір ауысым – 8 сағатта 21,6-28 га құрайды, бұл кәдімгі екі деңгейлі жер жыртудан 2,5-3,0 есе жоғары көрсеткіш.
Топырақты терең қопсыту трактордың 8-12 км/сағ. жылдамдығымен жүргізіледі.
Терең қопсытқыштар топырақта жыл сайын жер жырту нәтижесінде пайда болған қатты табанын бұзады, соның нәтижесінде топырақтың аэрациясы, физикалық қасиеті жақсарады, су өткізгіштігі артады, көлемдік салмағы төмендейді, бұл өз кезегінде ауылшаруашылық дақылдарының тамыр жүйесінің жақсы дамуына, өнімділігінің артуына, өнім сапасының жақсаруына алып келеді.
Сонымен бірге ұсынылып отырған топырақтың терең қопсыту технологиясы суармалы жерлерде өсіріліп бапталатын жүгері, дәнді дақылдар және басқа да ауылшаруашылық дақылдары жинап алынғаннан кейін қолдану да тиімді болып табылады.
Топырақты терең қопсытудың экономикалық тиімділігі кәдімгі жер жыртуға салыстырғанда:
Жанар-жағар майды үнемдеуі – 60 %.
Жұмыс өнімділігі 40 %-ға жоғары.
Ауылшаруашылық дақылдарының өнімділігін 28-30 %-ға арттырады.
Жаңа технологияны пайдаланған шаруа әрбір гектардан 12-13 мың теңге үнемдейді.
Жаңа технологияны ендіру және қолдану арқылы шаруалар жалпы облыс бойынша шамамен 1 млрд. 750 млн. теңге үнемдей алады. Өнімділікті 12 центнерге арттыру есебінен әрбір гектардан қосымша 13,8 млрд. теңге, жылына жалпы 15 млрд. теңге қосымша пайда табуға болады.