1.4 Ылғал сақтау бойынша агротехникалық шараларды дер кезінде және сапалы жүргізу ұсыныстары

Көктемдегі мақта егудің алдындағы жүргізілетін агротехникалық жұмыстардың ішіндегі негізгілерінің бірі мақта алқаптарында тырма салу жұмыстары: тырма салу топырақтың жоғарғы қабатындағы ұсақ қуыстарды жайып, ылғалдың буға айналуын кеміте отырып, оның жақсы сақталуын қамтамасыз етеді. Технология бойынша тырмалауды 4-5 см тереңдікте жүргізе отырып, 2-3 рет қайталаса тиімді болады.

Екінші агротехникалық жұмыстардың бірі, жүйекаралық баптау (культивация). Суды үнемдеуде культивацияның сапалы жүргізілуі үлкен роль атқарады. Сапалы жүргізілген культивация мақта қозасының тамырының жақсы дамуына және терең бойлауына, соның себебінен мақтаның жер асты суларын көптеп пайдалануына жағдай жасайды. Сапалы культивация жүргізілген мақта алқаптары суды талап ете қоймайды, соның есебінен пайланылатын ағын су үнемделеді.

Бүгінде дихандар суарудан кейінгі жүйекаралық баптау культивациясына мүлде көңіл бөлмейді. Судан кейінгі жүйек аралық қопсытудың маңызы өте үлкен, себебі жүйекте жарықшалар пайда болып, көп мөлшерде су буланып ұшып кетеді. Мақта қозасының тез шөлдеуіне алып келеді. Бұл агротехникалық шараларды жүргізбеген жағдайда, мақта өнімінің артуына кері әсерін тигізеді.

Бірінші жүйекаралық баптаудың маңызы өте үлкен, ол мақтаның топырақтан қоректік заттарды көптеп пайдалануына жағдай жасайды. Ерте жүргізілген жүйекаралық баптау, арамшөптердің шығуына жол бермей, мақтаның тамыр шірігі ауруын қоздыратын бактерияларды құртуға да оң әсерін тигізеді. Көп мөлшерде жауын-шашын болып, көктемнің ылғалды болған жылдары, бұл шараның санын көбейту, мақтаның жақсы өсуін дамуына жағдай жасайды. Бұл шараны кешіктіру мақта өнімділігін 15-25%-ға кемітуі мүмкін.

2. Мақтаны үнемдеп суару ұсыныстары

Мақта қозасының өсуі үшін ең негізгі факторлардың бірі – су. Қозаның әртүрлі өсу кезеңіндегі фазаларына байланысты өз салмағының 60-90 %-ына дейін су болады. Тек қана дұрыс суарудың арқасында ғана ерте пісетін жоғары өнім алуға болады. Судың жеткіліксіз жағдайында, мақта өсу процессін тоқтатып шанақтарын тастайды.

Мақтадан 40 ц/га өнім алу үшін транспирацияға қажетті 5000 м3/га суды талап етеді. Ол алғашқы өсу фазаларында сөткесіне 10-12 м3/га суды жұмсайды. Жапырақтарының саны мен көлемінің ұлғаюына және температураның қызуына байланысты өсе келе шанақтау кезінде сөткесіне 30-40 м3/га суды қажеттейді. Гүлдеу мен көсектеу кезеңінде сөткесіне 90-100 м3/га және пісу кезеңінде төмендеп 30-40 м3/га талап етеді.

Мақтаны суару үшін жұмсалған жалпы су көлемінің 30-35%-ы топырақтан буланса, қалған 65-70%-ы өнімді құрауға жұмсалады.

Судан кейінгі орындалатын агротехникалық шаралардың өз уақтысында орындалмауының арқасында пайдаланылған су көлемінің 50%-ы булану арқылы ұшып кетеді.

Мақтаның орташа өніп-өсуіне керекті топырақтың ылғал сыйымдылығы 70%-дан төмен болмауы керек. Топырақтың 0-50 см қабатында оның ылғал сыйымдылығы 70%-дан төмендей бастаған кезде, мақтаны суару керек. Сонда ғана мақта қозасы сабағы жуан, өнім бұтақтарының арасы қысқа және ерте пісетін өніммен қамтамасыз етіледі. Қозаны гүлдеу, көсек еу және пісу кезеңдерінде дұрыс суару режимдерінің үлкен мағынасы бар. Әсіресе ылғал жеткіліксіз жағдайда көсектері уақытынан бұрын ашылып, талшығының сапасы төмендейді. Сондай-ақ қозаны гүлдеу кезеңінде шамадан тыс суарған өте көп өнім бұтақтары мен жапырақтары көлеңкелеп оның пісуін кешіктіреді.

Мақта егістігін суару режимін, суды мүмкіндігінше аз жұмсай отырып, оны толығырақ пайдалануды қамтамасыз ететіндей дәрежеде реттеп отыру керек. Суарылатын әрбір участок үшін суару күні, мерзімі және нормасы – климат пен топырақ сипаттары, жер асты суының тереңдігі мен минералдану дәрежесі, топырақтың сор тарту дәрежесі мен сипаты, сумен қамтамасыз етілуі, ирригациялық жүйелер, қатараралықтардың ені мен өсімдіктердің жиілігі ескеріле отырып белгіленеді.

Мақта қозасының егіс көлемінің ұлғаюына байланысты, облысымызда ағын суға деген сұраныстың көбейуі, бүгінде су үнемдеу әдістерін қолдануды қажет етеді.

Мақтаны үнемдеп суарудың көптеген түрлері бар: тамшылатып, жаңбырлатып, топырақтын ішінен суару, түтікше-сифондарды және жер асты суларын пайдалану.