Сорт м-4007
Сорт м-4005
Сорт па-3044
1.2 Минералды тыңайтқыштардың ең тиімді мөлшері, мерзімі және суару режимінің ұсыныстары
Мақта қозасын өніп-өсу кезеңдерінде температураны, суды, минералды тыңайтқыштарды әртүрлі дәрежеде талап етеді. Осы факторларды реттеу және басқару арқылы, мақта қозасының өнімділігін көтерумен қатар, оның сапасын жақсартуға болады.
Сонымен қатар ғылыми түрден негізделген суару режимімен минералды тыңайтқыштың тиімді мөлшерін қолдану арқылы көп көлемде ағын суды үнемдеуге болады.
Мақта қозасы өніп шыққаннан шанақтағанға дейін, азот пен фосфордың 3-5%-ын, судың 8-9%-ын, шанақтаудан гүлдеуге дейін азоттың 25-30%-ын, фосфордың 15-20%-ын, судың 23%-ын, гүлдеуден пісіп жетілгенге дейін азоттың 65-70%-ын, фосфордың 75-80%-ын, судың 59%-ын керек етеді.
Бір тонна шитті мақта өнімін құруда мақта қозасы 50 кг азот, 20 кг фосфор, 50 кг калийді қажет етеді. Қор үнемдеу технологиясы бойынша мақта қозасының өнімділігін көтерумен қатар ағын суды үнемдеу үшін, минералды тыңайтқыштармен суару жүйелерінің ғылыми тұрғыдан негізделген тиімді тізбегін қолдана отырып, барлық агротехникалық шараларды жетілдіру арқылы көп мөлшерде суды үнемдеуге қол жеткізіледі.
Бұл технология бойынша отандық мақта сорттарына ең тиімді минералды тыңайтқыштардың мөлшері 180 кг/га (азот-100, фосфор-80 кг/га) және суару режимі 0-1-1 болып (біріншісі гүлдеу, екіншісін өнімге отыру кезеңінде әртүрлі мөлшерде (800, 1200, 1600 м3/га)) анықталды.
Минералды тыңайтқыштарды бергенде, оны жүйектің тереңдік түбінен 3-4 см төмен бере отырып, мақта қозасынан 10-12 см қашықтықта енгізген жөн.
1.3 Суды тиімді және үнемдеп суару ұсыныстары
Мақталы жердің ой қырына, әрбір шаруашылықтың мүмкіншілігіне қарай қолданылатын суару әдістері әртүрлі. Бороздамен суару әдісі ең көп таралған әдіс. Суарудан кейін қатараралығын босату жұмыстарының бәрі культивация арқылы атқарылады. Бороздаларға су таратып жібергенде оны әр бороздаға мөлшерлеп қана жіберу керек. Су мөлшерден көбірек жіберілсе, борозданы бұзып кетеді. Борозданың бет алысы түзу болуы тиіс, олардың бас жақтарын су жуып кетпес үшін екі жақ жиектеріне шым салады. Сонда су барлық жерлерге тегіс таралады.
Жүйекпен суару әдісін түнгі уақытта жүргізгенде, суару тиімділігі артады, күндіз суарғанға қарағанда, судың булану дәрежесін 14-16%-ға дейін төмендетеді. Бұл әдісті мақтаның шанақтау кезінде жүргізгенде тиімділігі артады.
Бұл әдістің кемшіліктерінің бірі – суды өте көп мөлшерде шығындалуы мен мақта қозасының тамыр жаятын топырақ қабатында топырақ ылғалдылығын бір дәрежеде ұстап тұра алмау және өсімдікке керекті суды беруді реттеудің қиындығында.
Бірақ жүйекпен суару әдісін технология бойынша жүргізсек, аз мөлшерде су жұмсай отырып, судың тиімділігін арттыруға болады. Жүйекті (борозда) алу кезінде оны барынша екі мақта қатарының ортасынан алу керек. Бірінші суда жүйектін тереңдігі 15-18 см, ал екінші суда 20-25 см болғаны дұрыс. Суды үнемдеу мақсатында бірінші суды суару үшін алынатын жүйекті жүйек тастап, трактордың доңғалағы жүретін қатараралықтан жүргізгенде, оң нәтиже береді. Бұл әдіспен суара отырып, минералды тыңайтқыштың тиімділігін арттырумен қатар, суды 40% үнемдеуге қол жеткізуге болады.
Сонымен қатар, бүгінгі таңда мақта алқаптарын сумен қамтамасыз еткенде, көптеген факторларға мән берілмейді. Соның бірі жер асты сулары. Мақта қозасы жер асты суларын, олардың тереңдік деңгейіне қарай әртүрлі мөлшерде пайдаланады. Жер асты сулары бір метр тереңдікте жатқанда, мақта өзіне керекті судың 80%-ға жуығын жер асты суларынан, 6%-ын жауын-шашын, 11%-ын – ағын судың есебінен қаптайды, ал 1,5 м тереңдікте болса 63% - ын жер асты суларын, 27% - ағын судан, 3-3,5 мде 11% - ын жер асты суынан, 67% - ын ағын суды пайдаланады.
Бұдан байқағанымыздай, жер асты сулары жоғары деңгейде жатқанда пайдаланатын ағын судың мөлшері де кемиді. Сондықтан су мамандары суды бөлу кезінде әрбір мақта алқабында жер асты сулары деңгейін есепке ала отырып, аудандастырылған гидромодуль бойынша суды таратқанда, көп мөлшерде ағын су үнемделеді.