Қысқа танапты ауыспалы егіс тізбектеріне байланысты топырақтағы қарашірінді құрамының өзгеруі

Қазіргі таңда оңтүстіктің ашық сұр топырағында өсімдік шаруашылығын әртараптандыру бағытымен топырақтың қарашірінді құрамын қалпына келтіру мақсатында, Мақта шаруашылығы ғылыми-зерттеу институт тәжірибе алқабында, яғни айтқанда Мыршашөл өңіріндегі мақта кең қалыптасқан, ашық сұр топырақты аймағында, сондай-ақ ауыспалы егіс жүйесіне немқұрайлы көзқарасты оңтайландыруда, қысқа танапты ауыспалы егістік тізбектеріне бұршақ тұқымдас дақылдардың топырақ қабатындағы құнарлылыққа келтіретін қарқындылық және белсенділік әсерлері төмендегі нәтижелермен баяндалады

Ауыспалы егістікті қолдануда, әртүрлі дақылдардың топырақтан алған қоректік заттарын кері қайтару қабілеті бірдей болмайды. Мақта қозасын өсіргенде топырақтан алынған қоректік элементтер кері қайтарылмайды, олар жалпы мақта қоза-өсімдігімен, шитті мақтамен өндіріс орындарына кетіп отырады. Осы жағдайларды, яғни қажетті қоректік элементтер тапшылығын, минералдық және органикалық тыңайтқыштарды қолдану арқылы ғана толтыра аламыз. Ал жоңышқа, соя сияқты дақылдарды өсіргенде топыраққа, осы дақылдардың тамырларында шоғырланған түйнек бактериялары арқасында, биологиялық қоректік заттар топыраққа қайта оралады. Сондықтан осы сияқты дақылдарды өзара алмастырып егіп отыру тиімді болатыны сөзсіз.

Дақылдарды алмастырып егудің осы топ себептеріне, жалпы бұршақ тұқымдас дақылдардың тамырында селбесу (симбиоз) түрінде өмір сүретін түйнек бактерияларының іс-әрекетін жатқызуға болады. Сонымен қатар, жоңышқаны алғы дақыл ретінде 2-3 жыл өсіргенде, түйнек бактерияларының көмегімен, топырақтың жыртылатын қабатындағы қоректі азотын гектарына 300-400 келідей ұлғайтады.

Сурет 6 - Топырақтың 0-20 см қабатындағы қарашірінді

құрамының өзгеруі

Жалпы атқарылған ауыспалы егіс тізбектерін 2009-201 жылдары, яғни бір ротация бойынша қорытындысында, бастапқы ротация басындағы вегетация кезегінің басында, топырақтың 0-20 см терең қабатындағы қарашірінді мөлшері, мақтаның бірегей егісінде 0,768% көрсеткіште болса, ротация соңында монодақылды алқапта, бұл көрсеткіш орнықты дәрежеден төмендейді, яғни 0,738%, себебі бұл бақылаулы нұсқадағы топырақтағы қарашірінді мөлшерінің төмендеуі, мақта қозасы бір жерде қайта-қайта өсірілуі нәтижесінде, топырақтың құнарлылығы орнықты дәрежеден төмендеп отырады.

Ауыспалы егістің 2 жыл жоңышқа : 1 жыл мақта тұратын тізбегінде, топырақтың құнарлылығы ротация басында, яғни 0-20 см қабатта – 0,809 болса, ротация соңында – 0,863% көрсеткішке өзгереді, бұл тізбектегі топырақ құнарлылығының артуы, жоңышқа дақылының екі жылғы тұрағы топырақтың агрохимиялық қасиетіне едеуір оңтайлы қарқындылық танытатыны байқалады.

Ал (1:1:1) - 1 жыл мақта, күзде үстіне бидай егу, агромелиоративті алқаптан тұратын бидайдың 1 жыл тұрағы + 1 жыл мақта тұратын тізбекте, ротация басындаға топырақтың 0-20 см қабатта – 0,755% болса, ротация соңында қарай бұл көрсеткіш 0,776 пайызға өзгереді.

Бұршақ тұқымдас дақылдар, яғни 1 жыл үрмебұршақ : 2 жыл мақта қозасынан тұратын тізбекте, топырақтың терең 0-20 см қабатында ротация басында орташа есеппен 0,788% болса, ротация соңында бұл көрсеткіш топырақтың терең 0-20 см қабатында орташа есеппен 0,818 жоғары көрсеткіште орын алғаны байқалады, ал тағы да бұршақ тұқымдас дақылдар, яғни 1 жыл қытайбұршақ : 2 жыл мақта қозасынан тұратын тізбекте топырақтың терең 0-20 см қабатында орташа есеппен ротация басында 0,792 пайыз көлем көрсеткішінде болса, жалпы ротация соңында бұл көрсеткіш тәжірибе жүзінде топырақтың терең 0-20 см қабатында орташа есеппен 0,831 пайыз болып, топырақтың құнарылылығы едеуір артады (кесте 1, сурет 6). .

Кесте 1 - Қысқа танапты ауыспалы егіс тізбектерінің қарашірінді құрамына әсері, %

Тәжірибе нұсқалары	қабат, см	2009 ж қарашірік, %		2010 ж қарашірік, %		2011 ж қарашірік, %		Үш жылдағы орташа, %
		21.06	15.10	10.05	05.10	08.05	02.10	көктем	күз
Мақтанаң бірегей егісі (бақылау)	0-20 20-40 40-60	0,768 0,699 0,404	0,760 0,670 0,398	0,752 0,709 0,463	0,747 0,668 0,400	0,712 0,700 0,439	0,708 0,690 0,400	0,744 0,702 0,435	0,738 0,576 0,399
(2:1) 2 жыл жоңышқа + 1 жыл мақта	0-20 20-40 40-60	0,809 0,728 0,456	0,822 0,740 0,450	0,860 0,790 0,503	0,880 0,834 0,588	0,891 0,798 0,507	0,887 0,780 0,501	0,853 0,772 0,488	0,863 0,784 0,513
(1:1:1) 1 жыл мақта, күзде үстіне бидай егу + 1 жыл бидай + 1жыл мақта	0-20 20-40 40-60	0,755 0,712 0,528	0,759 0,710 0,500	0,777 0,728 0,520	0,779 0,733 0,515	0,800 0,756 0,597	0,790 0,751 0,525	0,777 0,732 0,548	0,776 0,731 0,513
(1:2) 1 жыл үрмебұршақ, сидератқа + 2 жыл мақта	0-20 20-40 40-60	0,788 0,683 0,430	0,796 0,700 0,436	0,820 0,752 0,482	0,852 0,768 0,480	0,811 0,750 0,480	0,808 0,725 0,475	0,806 0,728 0,464	0,818 0,731 0,463
(1:2) 1 жыл қытайбұршақ сидератқа + 2 жыл мақта	0-20 20-40 40-60	0,792 0,722 0,463	0,808 0,755 0,472	0,830 0,760 0,486	0,868 0,780 0,478	0,821 0,755 0,482	0,817 0,748 0,478	0,814 0,745 0,477	0,831 0,761 0,476

Бұршақ тұқымдас дақылдардан кейін мақта қозасы топырағына гектарына N₁₂₀P₆₀ мөлшерде тыңайтқыштарды үйлестіріп қолданғанда, қарашіріндінің құрамы күзге қарай құрамды дәрежеде сақталады.

Қорытындылап айтқанда жоңышқаның 2 жылдық тұрағы, бұршақ тұқымдас дақылдар және агромелиоративті іс-шаралар жиынтығы топырақтың жыртылатын қабатындағы топырақ құнарлылығына оңтайлы әсер етеді.