16. Бағалы қағаздар нарығы инфрақұрылымының мәні мен түрлерін сипаттау және қажеттілігін анықтау.

Бағалы қағаздар нарығының инфрақұрылымы – бұл нормативтер мен ережелермен, институттар (мекемелерден) мен əр түрлі техникалық құрал-жабдықтармен материалдандырылған, мəмілелерді жасау жəне жүзеге асыру барысында қолданылатын технологиялардың жиынтығы. Инфрақұрылымның дамуы нарықтың дамуы мен байланысты. Нарықтағы айналым жəне жасалған мəмілелердің саны аз болса инфрақұрылымды ұстау қымбатқа соғады.

Бағалы қағаздар нарығының инфрақұрылымын мынадай топтарға топтастыруға болады:

• реттеушілік;

• функционалдық;

• техникалық;

• ақпараттық.

Бағалы қағаздар нарығының реттеушілік инфрақұрылымы – бұл мəмілелердің жүзеге асырылуын реттеуге мүмкіндік беретін, əр түрлі ережелермен əдістер жиынтығынан тұратын бағалы қағаз нарығын реттеу жүйесі.Бағалы қағаздар нарығын реттеу жүйесінің мақсаты – бағалы қағаздар нарығының тұрақтылығы мен тиімділігін қамтамасыз ету(тəуекелді төмендету жəне өтімділікті арттыру). Бағалы қағаздар нарығын реттеуді мемлекет немесе өзін - өзі реттейтін ұйымдар жүзеге асырады. Мемлекет бағалы қағаздар нарығын реттеуді мемлекет шығарған заңмен, нормативтік актілермен іске асырады. Өзін - өзі реттейтін ұйымдарға нарыққа қатысушылардың ассоцияциясы, қор биржасы, биржадан тыс сауда жүйесі кіреді.

Бағалы қағаздар нарығының функционалдық инфрақұрылымы – бағалы қағаздармен мəмілелерді жасау процесін қамтамасыз ететін, бағалы қағаздармен сауда саттықты жүргізу жүйесі(делдалдар, қор биржасы, ұйымдастырылған жəне ұйымдастырылмаған биржадан тыс нарық, бағалы қағазды аукцион бойынша сату). Алғашқы бағалы қағаздар нарығында делдалдар бағалы қағаздарды қайта сату мақсатымен, эмитенттен төменгі бағада бағалы қағаздарды сатып ала отырып, бағалы қағаздарды алғашқы орналастыруды қамтамасыз етеді. Бұндай делдалдарға инвестициялық банктер жатады. Ал қайталама бағалы қағаздар нарығында мəмілелер жасауды брокерлер мен дилерлер іске асырады. Қор биржасы, яғни KASE əрекет етіп жүр. Биржалық нарық ұйымдастырылған нарыққа ұқсас болып келеді. Ал биржадан тыс нарық ұйымдастырылған жəне ұйымдастырылмаған нарық ретінде болуы мүмкін. Бағалы қағазды аукцион бойынша сату, яғни бұл аукционға делдалдар мен инвесторлардың өздері қатыса алады.

Бағалы қағаздар нарығының техникалық инфрақұрылымы – жасалған мəмілелер бойынша есеп айырысу жүйесін білдіреді. Мынадай қызметтерді қамтиды: депозитарлық қызмет(бағалы қағаздарды сақтау, бағалы қағаздар бойынша құқықтарды есепке алу); бағалы қағаздар иелерін тіркеуді жүзеге асыру жəне сақтаумен байланысты қызмет; есеп айырысу жəне клирингтік қызмет. Жоғарыда аталған қызмет түрлерін сəйкесінше мына мекемелер жүзеге асырады: орталық депозитарий, тіркеуші жəне клирингтік компания.

Бағалы қағаздар нарығының ақпараттық инфрақұрылымы – бұл байланыс жүйесі мен ақпараттық жүйеден тұрады. Ақпараттық жүйе – ақпаратты (мəліметтерді) жинау, өңдеу жəне бағалы қағаз нарығына қатысушыларға эмитент туралы ақпаратты, шығарылған жаңа бағалы қағаздар туралы, оның бағасы жəне бағалы қағаздармен сауда саттықты жүргізу орны туралы мəліметтерді беру. Байланыс жүйесін – телекоммуникациялық жүйе деп те атайды.