21. Акцияның экономикалық мәні мен нақты белгілері бойынша жіктелімін беру

Корпоративтік бағалы қағаздарды корпорациялар, акционерлік қоғамдар, жауапкершілігі шектеулі серіктестіктер жəне өзге де кəсіпорындар мен ұйымдар шығарады. Корпоративті бағалы қағаздарға акциялар мен облигациялар жатады.

Акция - бұл акционерлік қоғамның жарғылық капиталына үлес қосқандығын куəландыратын, басқару ісіне қатысуға жəне кəсіпорын таратылған жағдайда мүліктің қандай да бір үлесін алуға құқық беретін, сондай-ақ иесіне табыс əкелетін бағалы қағаз.

Акция мынадай белгілер бойынша жіктелінеді:

1. Акцияны шығару нысаны қарай:

•құжатты - материалдық нысаны бар бағалы қағаз түрі;

•құжатсыз - электрондық жазбалардың жиынтығы түрінде шығарылатын бағалы қағаз.

2. Акцияны иелену тəсіліне қарай:

• атаулы акция - акцияның иесі туралы мəліметтер акционерлік қоғамның тіркеу журналында тіркеледі;

• мəлімдеуші акция - акцияның иесі туралы мəліметтер акционерлік қоғамның тіркеу журналында тіркелмей-ақ, бағалы қағаздар нарығында еркін айналыста болатын бағалы қағаз түрі.

3. Акционерлік қоғамның акцияларын жарияланған жəне орналастырылған акциялар деп бөлуге болады: • орналастырылған акциялар – акционерлердің акцияларды сатып алуын білдіреді; • жарияланған акциялар - эмитенттің орналастырылған акцияларға қосымша акцияларды шығару мүмкіндігін білдіреді.

4. Акция бойынша құқық көлеміне қарай:

- жай акция - өз құзыреті шеңберінде барлық мəселелерді шешумен байланысты акционерге дауыс беру құқығы мен акционрелердің жалпы жиналысына қатысу құқығын, қоғамда таза табыс болған жағдайда дивидендтер, сондай-ақ қоғам таратылған жағдайда Қазақстан Республикасының заңдарында белгіленген тəртіппен оның мүлкінің бір бөлігін алу құқығын береді;

- артықшылықты акция - жай акциялардың меншік иелеріне қарағанда артықшылықты акцияның артықшылығы мынада: акционерлік қоғамның жарғысында алдын ала айқындалып, белгіленген мөлшерде акционердің дивиденд алуға жəне қоғам таратылған кезде белгіленген тəртіппен мүліктің бір бөлігіне басым құқығы бар.

Сонымен артықшылықты акцияларды мынадай түрлерге жіктеуге болады:

• кумулятивті акция - төленбеген немесе толық көлемде төленбеген дивидендтер жинақталып, кейін толық көлемде төленуі мүмкін;

• конвертацияланатын (айырбасталатын) акция – акционерлік қоғамның шығару пропектісімен айқындалатын талаптар мен тəртіп арқылы оның бағалы қағазының басқа түріне айырбасталуға жататын бағалы қағаз.

• қатысу үлесі бар акция - акция иесіне тіркелген дивидендпен қатар қосымша дивиденд алуға құқық береді.

• кепілдікті акция – бұл акцияның түрін еншілес кəсіпорындар шығаруы мүмкін. Бұл жағдайда дивидендті төлеу жоғары тұрған ұйымның беделімен кепілдендіріледі. Бұл еншілес кəсіпорындардың шығарған акцияларына инвесторларды тартуға мүмкіндік береді.

5. "Алтын акция"- құрылтай жиналысы (жалғыз құрылтайшының шешімі) немесе акционерлердің жалпы жиналысы жарғылық капиталды қалыптастыруға жəне дивидендтер алуға қатыспайтын "алтын акцияны" енгізуі мүмкін. "Алтын акция" иесінің акционерлердің жалпы жиналысының, директорлар мен атқарушы органның шешімдеріне қоғам жарғысында белгіленген мəселелер бойынша вето қою құқығы болады. "Алтын акция" куəландырған вето қою құқығы басқаға берілмеуі тиіс.