23. Купала – драматург. Праблематыка, вобразы персанажаў у п’есе Янкі Купалы “Паўлінка”. Сцэнічная гісторыя Купалавых твораў.

Купала-драматург вырастае з драматычных паэм. Да драматургіі Купала звярнуўся ў сувязі з шэрагам аб’ектыўных і суб’ектыўных прычын.

Адной з галоўных аб’ектыўных прычын была патрэба развіцця беларускага нацыянальнага тэатра. Заснаванне Ігнатам Буйніцкім першага прафесійнага бел. тэатра (1910 г.) паставіла праблему стварэння нацыянальнага рэпертуару. “Модны шляхцюк” К. Каганца ці пераклады п’ес Ажэшкі, Чэхава не маглі задаволіць патрэбы часу.

Паўплывала і цяга народа да тэатра, пісьменнікі бачылі тут вялікія магчымасці для абуджэння нацыянальнай свядомасці народа.

У цэлым, усёй сваёй творчасцю Купала ішоў да драматургічных жанраў, бо гэты жанр даваў магчымасць шырэйшай экспазіцыі, вобразнай канкрэтызацыі тэмы. Прырода таленту пісьменніка патрабавала звароту да драматургіі.

Драматургічная спадчына:

Камедыя “Паўлінка” – 1912 г., пастаўлена ў 1913 г. Выйшла праз год кнігай у Пецярбургу. Паставлена спачатку ў Вільне, затым у Пецярбургу, а летам 1913 на радзіме.

Камедыя “Прымакі” – 1913 г., пастаўлена ў 1917 г.

Драма “Раскіданае гняздо” – 1913 г.

Трагікамедыя “Тутэйшыя” – 1922 г. Рэжысёр Папоў спрабаваў паставіць п’есу ў БДТ-1.

1989 - Маслюк паставіў “Тутэйшых” на сцэне Магілёўскага абласнога драмтэатра.

Сёння п’еса з поспехам ідзе ў купалаўскім тэатрэ.

21. Рэалістычна-бытавы і ўмоўна-рамантычны планы дзеяння, вобразы-сімвалы ў драме Янкі Купалы “Раскіданае гняздо”.

Падзеі, адлюстраваныя ў п’есе, адносяцца да 1905 г. Я. Купала паказаў драму сям’і Зяблікаў (у аснове біяграфічныя звесткі – гісторыю роднага дзеда, выгнанага панам з роднай прадзедаўскай сялібы).

П’есай Я. К. пратэставаў супраць становішча сялянства, супраць несправядлівасці, бесчалавечнасці. Раскіданае сямейнае гняздо Зяблікаў вырастае да вобраза-сімвала ўсёй сялянскай разбуранай Беларусі.

Дзеянне адбываецца ў адной сям’і, і пошукі ва ўсіх аднолькавыя – знайсці выйсце ў будучыню. Але думка Я.К. засяроджана на ўнутраным разладзе ў сям’і, на духоўных пошуках кожнага з Зяблікаў (У гэтым Я.К. блізкі да А. Чэхава – увага да рухомага свету думак і перажыванняў чалавека).

Канфлікт, які лёг у аснову п’есы, глыбока сацыяльны – канфлікт паміж працоўным сялянствам і памешчыкамі. Але п’еса ў жанравым плане адносіцца больш да псіхалагічнай, чым да сацыяльна-бытавой (А. Лойка).

“Раскіданае гняздо” – твор больш рамантычны, чым рэалістычны (толькі побытавыя сцэны паказаны ў рэалістычным плане). У творы шмат сімволікі (Напр., крыж, які нясе Сымон на бацькаву магілу, гэта не толькі рэальны крыж па бацьку, але і сімвал таго, што крыж бацькавых пакут лёг на плечы сына. Паніча выкарміла Марыля – народам ускормлены тыя, хто разбурае гнёзды сялян. Сімвалічныя вобразы зямлі, хаты, шляху, жабрацтва, сякеры, скрыпкі і інш.). З дапамогай сімвалічных вобразаў Купала паказвае магчымыя шляхі Беларусі, народа да аднаўлення “раскіданага гнязда” – Бацькаўшчыны, да набыцця людзьмі страчанай чалавечай годнасці.

Дзеянне ў п’есе няспешлівае, героі гавораць, як паэты (паэтычнасць п’есы). Вобраз старца прыўносіць патэтычны лад ў п’есу. “Раскіданае гняздо” – твор філасофска заглыблены (аб лёсе чалавечнасці, аб мары чалавека пра шчасце).

“Раскіданае гняздо” – п’еса сінтэтычнага характару: элементы сацыяльна-бытавой драмы спалучаны з завостранасцю псіхалагічнай драмы + асаблівасці тэатра ідэй (дзе філасофскі змест выводзіцца з вобразаў-сімвалаў). Гэты комплекс дае падставу даследчыкам называць твор сімвалічнай трагедыяй (Зм. Санюк). Філасофска-абагулены аспект вобразаў дамінуе, нейкія пыватныя, асобныя моманты адыходзяць на апошні план.

Даследчыкі заўважылі, што п’еса – сінтэз усіх матываў і вобразаў, якія стварыў Купала ў лірыцы, паэмах (матывы паднявольнага жыцця, вобраз Сымона нагадвае сюжэт пра Машэку /кім стане Сымон – разбойнікам, ці абаронца людзей?/, Зося, распусціўшы касу, нагадвае русалак з паэмы “Сон на кургане”).

Убіраючы ў сябе ранейшыя матывы, тэмы, вобразы, п’еса тым не менш наватарская. Навізна яе ў філасофскім паглыбленні тэмы зямлі, у асэнсаванні вобразаў сялян як прадстаўнікоў розных жыццёвых філасофій.

Вырашэнне тэмы зямлі ў п’есе найперш звязана з вобразам Лявона Зябліка. Ён праўдашукальнік, мае гонар мужыка-працаўніка. Мужык-філосаф: “Чалавек з зямлёй зрастаецца, як дрэва: ссячы дрэўца, засохне, адбяры ў чалавека зямлю – загіне”. І Лявон гіне, пазбавіўшыся зямлі. Яму не хапае жыццёвай сілы, розуму, каб знайсці інакшае выйсце, чым смерць. Лявон герой трагічны. Яму можна спачуваць, але не ўхваляць яго выбар. Ён тупіковы.

Старац у творы – увасабленне па-хрысціянску мудрага трагічнага гуманізму. Ён добра разумее, што “сіла людская не заўсёды на дабро ідзе” і папярэджвае пра гэта маладога гарачага Сымона. Старац у творы – прарок, які ўсім дае парады, ён імкнецца дапамагчы людзям зразумець, дзе дабо, а дзе зло, бо ён бачыць, што чалавечы розум духоўны стаў слабым. Старац заклікае да вялікага духоўнага цярпення. Пытанне ў іншым: ці прывядзе гэты шлях да аднаўлення “раскіданага гнязда”? Чым вандроўнае жабрацтва пагражае чалавеку? Ён становіцца нявольнікам шляху, губляюць адчуванне Радзімы, крэўнасці, народу. Як сапраўдны прарок, старац не навязвае сваёй волі нікому. І калі маці Марыля ідзе за Старцам, -- то гэта яе выбар.

Даволі супярэчлівы ў творы вобаз Незнаёмага, які ў пэўнай ступені супрацьстаіць таму, што прапаведуе старац. Марыля дае яму негатыўную характарыстыку (“шалёны чалавек”), і гэта не выпадкова. Невыразнасць думак геоя насцярожвае. З аднаго боку, ён – прапаведнік шчасця народа, з другога – чалавек цалкам не ўсвядоміў маральную адказнасць. Ідэйная пераканальнасць у сваёй праваце, выключэнне пэтэнзіі быць прарокам, імкненне адарваць з усіх сіл Сымона ад бацькоўскай зямлі не на карысць гэтаму герою. Ён не лічыцца з думкай Марылі, часта нават ігнаруе яе. Самае страшнае, што гэты чалавек не выключае магчымасць выкарыстоўваць сродкі зла ў барацьбе з несправядлівасцю, з самім злом. Незнаёмы нават схільны да ідэйнага дыктату і нават да шантажу ў адносінах да Сымона.

Незнаёмы – сам ахвяра – цягне новыя ахвяры на арбіту сваёй разбуальнай ідэі (Зоську). У выніку маем даволі сумны канец. Малады Зяблік кідае маці з меншымі дзецьмі і ідзе “па Бацькаўшчыну” пад кіраўніцтвам Незнаёмага.

Два шляхі разышліся ў розныя канцы свету. Старац з Марыляй і дзеткамі пайшлі шляхам цярпення і пакорлівасці. Незнаёмы, Сымон, Зоська – ідуць у невядомасць. Купала робіць рэмарку – героі “нікнуць у цемнаце”. Цемната – гэта сімвал невядомага, дзе можна знайсці шмат страшэннага і рэдка дабро. Чаму Зоська ідзе з Сымонам? Тое да чаго Сымон прыйшоў, дзякуючы гіпнатызуючым словам Незнаёмага, Зоська прыйшла яшчэ ў сваім сне – ідэя Бацкаўшчыны. Зоське на шляху да Бацькаўшчыны ўласцівы тыя якасці (яе ідэалы — гэта ідэалы дабра, міласэрнасці, шкадавання, любові), якіх няма ў Сымона. Зоська ідзе ў адным кірунку з Сымонам, але сваім адметным шляхам.

Шлях Данілкі – гэта асобны шлях мастака. Яго роля не служыць шырокім масам народа, а служыць мастацтву. Данілка ідзе да Бацькаўшчыны, якая вызвалена ад гістарычнай закамплексаванасці і здольная нармальна ўспрымаць апалітычныя дзівацтвы мастака. Шлях Данілкі хутчэй за ўсё вельмі доўгі.