4. Псіхалагічнае апвяданне -- трыпціх “п’ера і Каламбіна” (1918).

У гэтым творы Гарун даследуе тэму кахання, якая доўгі час не была распрацавана ў бел. літ. Твор складаецца з 3 частак (дарэчы, такой формы трыпціху ў прозе тэорыя літаратуры нават не ведае). Аб’яднаны тры часткі адзінай назвай “П’ера і Каламбіна” па імёнах герояў апошняга элементу трыпціха. На самой справе гэта і не імёны, а толькі маскарадныя касцюмы хлопчыка і дзяўчынкі. Сітуацыі ў кожнай часцы апавядання, па-сутнасці, аднолькавыя: любоўны “трохкутнік”, галоўнымі ўдзельнікамі якога спачатку становяцца жанчына і мужчыны, потым дзяўчына і хлопцы, і ў канцы – дзяўчынка і хлопчыкі. У кожнай з частак мы бачым канфлікт паміж доўгам і пачуццём, супярэчнасць паміж жаданнем чалавека і аб’ектыўнымі магчымасцямі, спробу чалавека апраўдаць сваё права на асабісте шчасце. Гарун спрабуе разабрацца ў псіхалогіі чалавека, у складаным пачуцці кахання.

У творы ўвасоблена ідэя аб тым, што жыццё – гэта тэатр, напоўнены драмамі і трагедыямі. У раскрыцці гэтай ідэі важную мастацкую функцыю выконвае фрагмент з 2 часткі апавядання: мы бачым, што падзеі апавядання адбываюцца на фоне дашчатага летняга тэатру.

44.Творчасць Змітрака Бядулі 1920–1930-я гг. Гісторыя напісання, праблематыка аповесцяў “Салавей”, рамана “Язэп Крушынскі”.

“Язэп Крушынскі” (1928—1932).

Сацыяльна-бытавы, сацыяльна-псіхалагічны раман. Спецыфічная якасць стылю твора – спалучэнне прыёмаў рэалістычнага пісьма і іроніі, гратэску.

Першая кніга асобным выданнем выйшла ў 1929 г.

Галоўны персанаж, што падкрэслена і назвай, -- Язэп Крушынскі. У свой час такая назва твора выклікала рэзкія заўвагі крытыкі ў адрас аўтара, які нібыта ўжо самім загалоўкам ідэалізуе так званага кулака. Між тым Бядуля імкнуўся, адмовіўшыся ад існаваўшых вобразаў-штампаў, разгадаць сацыяльную прыроду гэтага вясковага багацея, выкрыць яго хітрыя спосабы маскіроўкі.

Крушынскі ў Бядулі значна адрозніваецца ад таго аднапланавага, плакатнага бандыта з абрэзам у руках, якім звычайна малявалі кулака аўтары многіх апавяданняў, аповесцяў, раманаў. “Культурны” заможны гаспадар хутара Крушынскі як быццам цалкам падпарадкаваўся новаму ладу жыцця: акуратна разлічваецца з дзяржавай, выконвае ўсе пастановы і загады мясцовых улад. І як сусед, здаецца, не благі: не адмаўляецца пазычыць пуд-другі жыта ў галодную вясну. Крушынскі добра разумее псіхалогію сялян – ён дае ім бясплатна косы, будуе воўначоску. Ведае, што ўсе выдаткі будуць вернуты працай сялян на яго.

У 1 кнізе -- Крушынскі вядзе тонкую палітыку з насельніцтвам блізкіх да яго хутара вёсак Дзятлы і Дразды. Прапаноўвае сялянам багацець разам з ім, і, даючы кроплі ім, багацее сам. Ён нават марыць стварыць “рэспубліку Язэпа Крушынскага”. Іван Навуменка нават параўноўвае здольнасці Крушынскага да махлярства са здольнасцямі Астапа Бендера з вядомай кнігі Ільфа і Пятрова.

Бядуля акцэнтуе ўвагу на тым, што Крушынскі жыве ва ўмовах свайго часу, якія спрыяюць такім паводзінам. Сама сацыяльна-палітычная атмасфера спрыяла падобнаму узбагачэнню. Вопыт Крушынскага распаўсюджваўся па ўсёй рэспубліцы.

Як і да Астап Бендера, да Крушынскага ў 1 кнізе можна адчуць пэўную сімпатыю. Адчуваецца гэта сімпатыя і з боку аўтара. Крушынскі – складаны, супярэчлівы характар, цікавы для пісьменніка. Гэта – актыўны прадпрымальны чалавек з вялікай прагай да жыцця. Бядуля ў 1 кнізе не называе яго кулаком. Даследчык Франц Гінтаўт дадае: “Язэп Крушынскі не кулак, а унікальны махляр, таленавіта скампанаваны аўтарам”.

У 2 кнізе (1932 г.) – пачатак перыяду калектывізацыі, і Крушынскі трапляе ў разрад кулакоў. Аўтар паступова зрывае маскі з дабрадзейнага Крушынскага, выяўляючы яго як непрымірымага і хітрага ворага Савецкай улады. У 2 кнізе Бядуля робіць значныя ўступкі палітычнай сітуацыі 1930-х гг., калі пісаўся твор.

Паплечнікам Крушынскага з’яўляецца Іван Мацвеевіч Шапавалаў. У мінулым – ён жандарскі даносчык. Праз яго здраду загінулі таварышы па рэвалюцыі 1905 года, брат яго жонкі. У савецкі час прыстасаваўся. Яго мэта – захапіць лепшае месца ў жыцці. Гэта ўдалося Шапавалаву, і не без дапамогі тагачаснай грамадска-палітычнай сістэмы.

Прыстасаванцамі да новага часу з’яўляюцца і стрыечныя браты Крушынскага. Яны прадалі дом свайго бацькі, які да рэвалюцыі здаваў яго для жыльцоў. І прыгадалі, што ў мінулым іх разбагацеўшы бацька быў лёкаем. Як да рэвалюцыі яны не любілі пра гэта згадваць, так пасля яны крычаць аб сваім пралетарскім паходжанні на кожным кроку.

Адмоўныя вобразы ў Бядулі выпісаны ў найбольшай ступені пераканаўча, глыбока. Ім надаецца большая ўвага, у першую чаргу таму, што твор блізкі да рамана-гратэску, рамана масак.

У творы ёсць і станоўчыя вобразы. Найбольш удалыя, пераканаўчыя вобразы герояў, якія ўвасабляюць імкненні і спадзяванні асноўнай сялянскай масы – вобразы Цыпрука Ярэмчыка і Мірона Гарбочыка (“Льва Талстога”). Гэтыя вобразы ўвасабляюць новую вёску, гэта людзі, якія цягнуцца да новага жыцця.

Некаторыя са станоўчых вобразаў маюць шмат схематычнага. Гэта датычыць вобразаў Антося Драчыка і Міколы Ярэмчыка. Гэта вясковыя актывісты, барацьбіты за новае жыццё. Большае развіццё характары атрымалі ў 2 кнізе.

Раман Зм. Бядулі нясе адзнакі маладосці свайго жанру, мае пэўныя выдаткі: не ўвесь матэрыял сюжэтна арганізаваны; часам аўтар падмяняе сваіх герояў; пісьменнік не ўважлівы да драматычнай сітуацыі (прысутнасць статычнага характару ў творы, так вобраз Крушынскага пададзены не ў дынаміцы. Разам з тым ён псіхалагічна глыбокі); развязка твора абумоўлена грамадскім жыццём.

У 2 кнізе Бядуля ўступае вульгарнаму сацыялагізму: зменшана індывідуальная аснова вобразаў; звужаны малюнкі народнага побыту; у вобразах мала што застаецца ад вобліку жывых людзей. У 2 кнізе мы бачым непасрэднае адступленне ад рэалістычнага прынцыпу адлюстравання жыцця.

Даследчыкі лічаць, што раман быў апублікаваны Зм. Бядулем, каб адчапіцца ад інквізітараў – “бэндаўцаў”. Бядулю абвінавачвалі ў тым, што ён быў носьбітам і выразнікам дробнабуржуазнай ідэалогіі, а ў часы рэвалюцыі нібы злучыўся з нацыяналістычнымі контаррэвалюцыянерамі. У такой сітуацыі трэба было паспешліва выдаваць твор з паказам, што ён не хаўруснік сялянскай буржуазіі і “нацдэмаўшчыны”. З гэтых абставін яго раман і быў пабудаваны з 2 частак: у 1 – класавая барацьба на вёсцы, у 2 – дзейнасць нацдэмаўшчыны ў Мінску і яе сувязь з кулаччом.