48.Раман Цішкі Гартнага“Сокі цаліны”. Вобраз прафесійнага рэвалюцыянера Рыгора Нязвычнага ў творы.

Над раманам Ц. Гартны працаваў з 1914 па 1929. Твор складаецца з 4 квадраў (частак): “Бацькава воля”, “На перагібе”, “Крыжовыя дарогі”, “Чырвоныя зарніцы”. У гісторыі нац. літаратуры – гэта першы закончаны раман. Твор высока ацэньваўся савецкай крытыкай у 1920-30-я гг. Гартнаму-раманісту было адведзена адно з першых месц сярод бел. белетрыстаў. Але на новым этапе развіцця навукі пра літаратуру, калі многае “тайнае стала яўным”, даследчыкі схіляюцца да пераасэнсавання ідэйных і мастацкіх вартасцей рамана, створанага ў складаны і супярэчлівы час.

“Сокі цаліны” – гэта эпічнае палатно пра эвалюцыю свядомасці чалавека ў бок яе рэвалюцыянізацыі. Ц. Гартны ўпершыню ў гісторыі бел. літ. паспрабаваў на старонках вялікага эпічнага твора стварыць вобраз станоўчага героя свайго часу – рабочага-рэвалюцыянера.

У цэнтры рамана вобраз Рыгора Нязвычнага – рабочага, выхадца з местачковага сялянскага асяроддзя, які стаў прафесіянальным рэвалюцыянерам. Рыгор – увасабленне поглядаў самаго аўтара на жыццё, свядомы пралетарый, рэвалюцыянер-энтузіяст. Аднак Гартнаму не ўдалося стварыць яркі і жывы вобраз рабочага. Адчуваецца схематызм. Рэвалюцыйныя і сацыяльныя рысы засланяюць індывідуальна чалавечыя. Аўтар ставіў за мэту паказаць правадыра, што прымушала яго “гераізаваць” Нязвычнага, усяляк падкрэсліваць яго незвычайнасць (нават прозвішча!). Ілюстрацыйнасць, статычнасць, плакатнасць героя. Але міжвольна адбываецца развянчанне, выяўленне шкоднасці ўчынкаў Рыгора (апантанасць рэвалюцыйнай ідэяй нясе не дабро, а зло). У адносінах з маці, з жанчынамі праяўляецца рацыяналізм, эгаізм, чэрствасць героя. Так Рыгор абуджае ў Зосі надзеі вырвацца з местачковага балота ў светлае, сумеснае жыццё і фактычна здраджвае ёй. Ён, наогул, каталізатар няшчасцяў і бядот: плётка пра Зосю вядзе да звад і сварак у яе сям’і, пакончыла самагубствам Гэля, ратуецца замуствам па разліку Наталля, застаецца ўдавой Ліба. Нязвычны падаўляе згрызоты ўласнага сумлення клопатамі аб рэвалюцыйнай барацьбе, часам імкнецца апраўдацца перад сабой і іншымі, выкупіць свае грахі (напрыклад, клопатам пра бацьку Гэлі).

Намеры Рыгора самыя лепшыя, але яго думкі разыходзяцца з дзеяннямі. Гартны імкнуўся намаляваць узорнага барацьбіта за светлую ідэю, але атрымалася супярэчлівая, беспрынцыпная асоба, схематычны вобраз. Аўтар імкнецца апраўдаць героя і гэта зніжае мастацкую пераканальнасць вобраза. Гартны захапляецца героем і не заўважае яго пэўнай чалавечай абмежаванасці, халоднай разважлівасці, душэўнай нячуласці.

У апошніх квадрах Рыгор становіцца больш пачуццёвым, але па-ранейшаму рэвалюцыйна-апантаным. Трагічны лёс героя ў апошняй кнізе быў проста прадвызначаны яго рэвалюцыйнай устаноўкай.

У рамане “Сокі цаліны” яркія і жывыя вобразы местачковых людзей. Пісьменнік знаходзіць трапныя бытавыя дэталі, карыстаецца каларытнай мовай. Мястэчка Сілцы – гэта родны Гартнаму Капыль. Варты ўвагі вобраз Сёмкі Загона, праз які яскрава раскрываецца любоў селяніна да зямлі: Сёмка адхіляе прапанову Рыгора паехаць у горад, бо бачыць сваё прызначэнне ў працы на зямлі.

Стылістычныя недахопы рамана: залішняя дэталізацыя, фіксацыя жыццёвых і бытавых падрабязнасцей; бегласць апавядання, перанасычанасць апавядання павярхоўнай публіцыстыкай, што падмяняе глыбокі аналіз унутранага стану героя. Расцягнутыя дыялогі чыста інфармацыйнага характару. Пад канец твора аўтару ўжо не хапала моцы выпісваць грунтоўныя каларытныя малюнкі. У апошніх квадрах ён штрыхамі апісвае падзеі, злёгку закранае настрой персанажаў. У 4 квадры выкарыстоўвае нават моднае тэлеграфна-кінематаграфічнае пісьмо, блізкае да “рубленай” прозы. Гартны імкнуўся ахапіць вельмі аб’ёмны матэрыял, і гэта адбілася на стылі.

Найбольш кампазіцыйна зладжанай, удалай у мастацкім плане бачыцца квадра “Бацькава воля”. У аснове гэтай часткі ляжыць востры сацыяльны канфлікт. У астатніх квадрах вострая сюжэтная калізія адсутнічае, таму яны выглядаюць апісальнымі. Апошнія часткі перанасычаны персанажамі, у іх вельмі шмат лішніх сцэн.

Творчасць Ц. Гартнага стала адметнай старонкай у гісторыі бел. літ-ры. Распрацоўка тэмы горада, стварэнне вобраза рабочага, асваенне жанру рамана – гэта тое новае, што паклаў пісьменнік у скарбонку нацыянальнай літаратуры.