Биржалық сауда

1-сабақ . БИРЖАЛЫҚ САУДА

Мәтінді түсініп оқып, мазмұнын өз сөзіңізбен баяндаңыз.

Биржа – латын сөзі, әмиян, сұраныс пен ұсыныстың негізінде тауарларды, құнды қағаздарды, жұмыс күшін көтерме бағамен сатуды ұйымдастыру. Қаржы – сауда мәмілелерін жасау үшін сатушылар мен сатып алушылар жиналатын орын. Биржалар 15-16 ғасырларда пайда болды.

Биржаның түрлері: қор биржасы, тауар биржасы, еңбек биржасы, валюта биржасы.

Тауар биржасы - сапасы жағынан қалыптасқан, стандартқа сай келетін тауарларды сату және сатып алу үшін ұйымдасқан саудагерлер ассоциациясы. Тауар биржасында бір текті тауарлар – мақта, астық , металл т.б. саудаланады. Бұл тауарлардың әлемдік бағасы жетекші тауарлар биржасындағы қалыптасқан баға арқылы анықталады.

Қор биржасында жергілікті өкімет органдары мен мемлекеттік емес компаниялар шығаратын құнды қағаздар жөнінде мәмілелер жүргізеді. Қор биржасында жасалатын мәмілелер кассалық және мерзімдік болып бөлінеді. Құнды қағаздардың нарқы сұраныс әсеріне, дивиденд көлеміне, пайыз мөлшеріне қарай өзгеріп отырады.

Валюта биржасы – валюталық операцияларды жүргізеді. Валюта нарықты қалыптастырады. Биржаның жағдайы әлемдік экономикаға, тауарлық және валюта рыногының дүниежүзілік жағдайына, әлемдік бағаға байланысты.

Еңбек биржасы – жұмыс күшін жалдау кезінде кәсіпкерлер мен қызметкерлер арасында делдалдық жасайтын мекеме. Еңбек биржасының негізгі қызметі – жұмыссыздарды жұмыспен қамтамасыз ету, жұмыс орнын ауыстыруға көмектесу, жұмысссыздарды есепке алып, оларға жәрдемақы төлеу.

Биржа мүшелері биржа делдалдары және дилерлер деп аталады. Халық биржа операцияларына делдалдар арқылы қатысады. Биржа комитетінің бағалау комиссиялары сатылған құнды қағаздардың саны олардың бағасы туралы бюллетеньдерінде жариялап отырады. Қазақстанда биржа 1991 жылы пайда болды. Тауар және қор биржалары шапшаң дамып келеді.

Ойталқы!

1. Мәтіндегі негізгі ақпаратты деректермен дәлелдеңіз.

2. Мәтінді өз ойыңызбен толықтырыңыз.

1-тапсырма. Мына сөйлемдерді аяқтаңыз.

а) Құнды қағаздарды көтерме бағамен сатуды ұйымдастырып, ................. .

ә) Жұмыс күшін көтерме бағамен сатуды ұйымдастырып, ......................... .

б) Қаржы мәмілелерін жасау үшін ................................................................. .

в) Тауар биржасы стандартқа сай келетін тауарларды сатып алып, ........... .

г) Қор биржасы құнды қағаздар жөнінде мәмілелер жүргізіп, .................... .

2- тапсырма. Мына сөйлемдердегі нүктенің орнына тиісті сөздерді қойыңыз.

Валюта биржасы ..................................................... шоғырландырады.

Еңбек биржасы – ............................................................ жалдау кезінде

делдалдық жасайтын мемлекеттік мекеме.

Валюта биржасының жағдайы ...............................................................

деңгейіне байланысты. Дүниежүзілік валюта биржалары ........... орналасқан.

Еңбек биржасының негізгі қызметі – ....................................... қамтамасыз ету.

Қор биржасында жергілікті өкімет органдары мен .....................................

шығаратын құнды қағаздар сатылады.

3 – тапсырма. Сөйлемдерді дұрыс құрастырыңыз.

• Еңбек, жұмыс, күшін, кәсіпкерлер, биржасы, мен , арасында, қызметкерлер делдалдық, мемлекеттік, жалдау кезінде,жасайтын, мекеме.

• Кәсіпкерлер мен, арасында, қызметкерлер, биржасында, еңбек, қызмет, жасалады, делдалдық .

• Қор, өкімет, биржасында, жергілікті органдары, мен, компаниялар шығаратын құнды қағаздар жөнінде мәмілелер, мемлекеттік емес, жүргізеді.

2-сабақ. АУКЦИОНДЫ САУДА

Мәтінді түсініп оқып, мазмұнын өз сөзіңізбен баяндаңыз.

Аукцион – бәсекелес сауда, көпшілік алдында кім артық төлем ұсынса, бұйым не зат соған сатылатын бәсекелес, жария сауда. Аукцион тұрақты не уақытша белгіленген орында, алдын-ала хабарланған уақытта аукциондық сауда кезінде бұйым көрмеге қойылады. Аукцион тауарлардың, бұйымдардың белгілі бір түрлері бойынша өткізіледі.

Аукционның бағаны көтеріп немесе төмендетіп жүргізетін түрлері бар. Бағаны көтеріп саудаласу ашық не құпия түрде жүргізілуі мүмкін. Ашық түрінде аукционшы лот (сапасы біркелкі тауалар тобы) нөмірін, бағасын алушылар алдында жариялап, «кім көбірек», «кім артығырақ» деп сұрақ қояды. Ал алушылар тауардың алғашқы бағасынан сату ережесінде белгіленген мөлшерден әрдайым арттырып, өз бағаларын атайды. Егер кезекті баға арттыру ұсынылмаса, сұрақ үш рет қайталанғаннан кейін, аукционшы балға соғып, тауардың ең жоғарғы баға ұсынған кісіге (мекемеге) сатылғанын хабарлайды.

Аукционның жабық түрінде сатып алушы аукционшыға баға көтеруге келіскені туралы шартты белгілер береді де, аукционшы сатып алушының атын атамай-ақ жаңа бағасын хабарлайды. Бағаны бірыңғай төмендету арқылы жүргізетін аукционда тауар тобын (лотты) кім бірінші «иә» десе, сол алады. Бағаны төмендететін аукциондарда бағаның өзгеруі циферблат тілімен көрсетіледі. Кім бірінші кнопканы басып, циферблаттың тілін тоқтатса, лотты (тауар тобын) сол сатып алады.

1-тапсырма. Мына сөздерді басқа мағыналас сөздермен беріңіз.

Бағаны төмендету, бәсекелес сауда, бағаны көтеру, құпия түрде саудаласу, алушылар.

2-тапсырма. Нүктенің орнына тиісті сөздерді қойыңыз.

Аукционды сауда кезінде ....................., ............ көрмеге қойылады. Аукцион көпшілік алдында .............................................. бұйым не зат соған сатылады. Алушылар тауардың алғашқы бағасын .........................., өз бағаларын атайды. Аукционда тауар ..................................... адамға сатылады. Аукцион ................................................. жерде өткізіледі. Аукционда .......................... деген сұрақтар қойылады. Аукционда сұрақ ..................... қайталанады.

3- тапсырма. Мына сөздердің синонимін табыңыз.

алғашқы бағасы -

бағаны төмендету –

бағаны көтеру –

хабарланған уақытта –

бәсекелес сауда –

құпия түрде –

төлем ұсыну -

Тест тапсырмалары.

а) Аукционды саудада зат не тауар сатылады

1) кім бағасын ерте ұсынса

2) кім бағасын бұрын ұсынса

3) кім артық төлем ұсынса

ә) Аукцион бұл –

1) бөлшек сауда

2) көтерме сауда

3) бәсекелес жария сауда

б) Аукционның түрлері –

1) бағаны қымбаттатын түрлері

2) бағаны арзандататын түрлері

3) бағаны төмендетіп не көтеріп жүргізетін түрлері

в) Аукцион өтеді –

1) астыртын түрде

2) жариялылық түрде

3) ашық не құпия түрде

г) Сатып алушылар тауардың бағасын –

1) төмендетеді

2) тұрақтандырады

3) арттырады

12-модуль