4. Асаблівасці функцыянавання прыметніка ў тэрміналогіі:

а) ужыванне формаў вышэйшай і найвышэйшай ступені параўнання;

б) антонімы;

в) ужыванне прыналежных, адносна-прыналежных, адносных прыметнікаў;

г) субстантываваныя прыметнікі;

д) ужыванне склонавых аднакаранёвых адзінак у азначальнай функцыі пры тэрміне-назоўніку.

У большасці выпадкаў прыметнікі выкарыстоўваюцца як тэрмінаэлементы ў састаўных тэрмінах, з’яўляюцца неад’емнай часткай цэлага, што абазначае тое ці іншае паняцце. У тэрміналогіі прадстаўлены ўсе тры разрады прыметнікаў: якасныя, адносныя і прыналежныя. Тэрміналагізацыя прыметнікаў прыводзіць да лексіка-граматычных змен у гэтай катэгорыі слоў. Так, якасныя прыметнікі, стаўшы тэрмінамі, губляюць не толькі значэнне якасці, але і фармальныя прыкметы якасных прыметнікаў. Па-першае, у іх адсутнічаюць ступені параўнання. Параўн.: кіслая глеба (глебазн.) і кіслы яблык – кіслейшы, самы кіслы (літ.); чырвоны радок (лінгв.) і чырвоная ружа – чырванейшая, найчырванейшая (літ.); нізкі ціск (тэхн., мед.) і нізкі чалавек – ніжэйшы (літ.); лёгкі атам (фіз.) і лёгкая задача –лягчэйшая, найлягчэйшая, самая лёгкая (літ.). У тэрміналогіі – чорны метал, белы верш, сіт тонкі, у літаратурнай мове – чорны, чарнейшы, самы чорны; белы, бялейшы, самы белы; тонкі, танчэйшы, самы тонкі. У тэрміналогіі не прынята гаварыць больш цяжкі, цяжэйшы метал, нельга гаварыць пра чарнату металу; нельга сказаць бялейшы верш, белізна верша; сіт танчэйшы.

Выпадкі ўжывання форм вышэйшай ці найвышэйшай ступені ў тэрміналогіі даволі рэдкія: млекакормячыя ніжэйшыя, млекакормячыя вышэйшыя, жывёлы прасцейшыя, выіыэйшая геаметрыя, метад найхутчэйшага спуску (стат.), грань верхняя найменшая (мат.), найпрасцейшы закон (фіз.), найлягчэйшая вага (спарт.).

Стаўшы тэрмінам (тэрмінаэлементам), прыметнікі могуць набываць іншыя, чым у літаратурнай мове, антонімы. Напрыклад: чорныя металы – каляровыя металы (літ. чорны – белы); цвёрдае цела – вадкае цела (літ. цвёрды – мяккі); жывая прырода – нежывая прырода (літ. жывы – мёртвы); прамое дзяленне – непрамое дзяленне, сцябло прамое – сцябло звіслае (літ. прамы – крывы); чыстая вага – агульная вага (літ. чысты – брудны), мяккая вада – жорсткая вада (літ. мяккі – цвёрды) і г.д.

Больш шырока, чым у агульналітаратурнай мове, ужываюцца ў тэрміналогіі прыналежныя прыметнікі. У літаратурнай мове прыналежныя прыметнікі ўказваюць на прыналежнасць чаго-небудзь пэўнай асобе, у тэрміналогіі ж, па словах Даніленкі В. П., “застаючыся па форме прыналежнымі і захоўваючы часткова ідэю прыналежнасці, у асноўным маюць дэфініцыю, якая раскрывае якасны змест называемага паняцця”. Як і у агульналітаратурнан мове, прыналежныя прыметнікі ўжываюцца пераважна з суфіксам -аў (-еў), прычым формы мужчынскага роду маюць нулявы канчатак, формы жаночага і ніякага роду – канчатак -а, у множным ліку – канчатак -ы. Напрыклад: ланцуг эйлераў, рад шпекераў, пучок якобіеў, патэнцыял абелеў, орган якабсонаў (біял.), канал лаўрэраў (біял.), характарыстыка эйлерава, функцыя булева, прастора рыманава, праграмаванне булева, лікі піфагоравы, каардынаты плюкеравы. Адзначаюцца выпадкі варыянтных утварэнняў з прыналежным прыметнікам і з формай роднага склону прозвішча: інтэграл эйлераў – інтэграл Эйлера, прастора рыманава – прастора Рымана, патэнцыял рысаў – патэнцыял Рыса, прастора гільбертава – прастора Гільберта, дыёд Гана – дыёд ганаўскі і інш. Аднак у беларускай літаратурнай мове значэнне прыналежнасці часцей перадаецца формай прыметніка, а не формай роднага склону назоўніка. У рускай літаратурнай мове, а значыць і ў рускай тэрміналогіі, часцей ужываецца форма роднага склону назоўніка. Таму ў перакладных тэрміналагічных слоўніках у рускіх тэрмінах тыпу пространство Римана, пространство Гильберта, интеграл Гильберта, интеграл Эйлера, закон Гауса, задача Больца і пад. зручней у асноўным перакладаць азначальную частку тэрміна прыналежным прыметнікам: закон гаўсаў, задача больцава і г.д.

Выкарыстоўваюцца ў тэрміналогіі і адносна-прыналежныя прыметнікі з суфіксам -ск-, часцей як варыянт да форм з суфіксам -аў (-еў): мера гаўсава (гаўсаўская), спектр лебега (лебегаўскі), кнезераў (кнезераўскі), лорэнцаў (лорэнцаўскі), а таксама закон пуасонаўскі рэжым брэгаўскі, радыус чабышоўскі, працэс фелераўскі, прастора фокаўская і інш.

Не ўжываюцца прыналежныя прыметнікі ў выпадку нескланяемасці прозвішча (энергія Фермі, дуга Фату, дыферэнцыял Гато і пад.), калі прозвішча канчаецца на -скі (паліэдр Куратоўскага, функцыя Жукоўскага, гіпотэза Мінкоўскага, дырэктрыса Вільчынскага), а таксама, калі ў склад тэрміна ўваходзяць два прозвішчы (статыстыка Бозэ – Эйнштэйна, статыстыка Фермі – Дзірака, функцыя Вінера – Пэлі, функцыя Рымана – Грына), калі прозвішча ўваходзіць у састаўны тэрмін (фільтр Фарадэя рэзанансны).

Адносныя прыметнікі ў тэрміналогіі займаюць значнае месца і захоўваюць тыповае для іх у агульналітаратурнай мове значэнне прыкметы, выражанай праз адносіны да прадмета. Самі па сабе яны не могуць выражаць нейкае тэрміналагічнае паняцце, а выражаюць яго толькі разам з назоўнікам, да якога дастасоўваюцца: масленая ізаляцыя, склонавая форма, злучнікавы сказ, косць скроневая, свідравіна буравая, манометр ртутны, хваля гукавая, зарад электрычны, радыяцыя атамная, радыяцыя касмічная, інструмент медыцынскі і інш. '

У тэрміналогіі даволі шырока прадстаўлены субстантываваныя прыметнікі ў форме адзіночнага і множнага ліку. У залежнасці ад галіны навукі субстантываваныя прыметнікі маюць сваю спецыфіку. Так, у заалагічнай і батанічнай тэрміналогіі ўжываюцца ў асноўным формы множнага ліку: беспазваночныя, буслападобныя, земнаводныя, двухкрылыя, жгуцікаеыя, кітападобныя, млекакормячыя, галубіныя, галажаберныя, аваднёвыя, карпавыя; драсенакветныя, бабовакветныя, касачакветныя, злакавыя, маслінавыя, соевыя; у матэматыцы – формы жаночага і ніякага роду адзіночнага ліку: бідатычная, крывая замкнутая, крывая Фрэшэ, сякучая, нясучая, цэлае кратнае, узважанае сярэдняе, вядомае, вытворнае і множны лік вытворныя. У філасофіі і літаратуразнаўстве пераважаюць тэрміны ў форме ніякага роду адзіночнага ліку: вечнае, аб’ектыўнае, этычнае, узвышанае, узнёслае, зямное; у мовазнаўстве формы мужчынскага роду адзіночнага ліку: галосны (гук), губны зычны, заднеязычны зычны, ётавы галосны, мяккі галосны. У якасці тэрмінаў могуць ужывацца субстантываваныя прыметнікі для наймення фарбаў, мінералаў: жоўтая хромавая, чырвоная англійская, чырвоная венецыянская, чырвоная бродская, зялёны нафтолавы (пра фарбы), сіні анілінавы, сіні дыамінавы, сіні метылавы (пра мінералы).

Неабходна адзначыць і такую асаблівасць функцыянавання прыметнікаў у тэрміналогіі, як ужыванне склонавых аднакаранёвых адзінак у азначальнай функцыі пры тэрміне-назоўніку, напрыклад: пераход зона-зонны, пераход электронна-электронны, каратаж нейтрон-нейтронны, цеплаабменнік вода-вадзяны, цеплаабменнік натрый-натрыевы, радыятар паветра-паветраны, адна-адназначная адносіна і інш. Зразумела, культура мовы павінна быць абавязковай не толькі ў межах агульналітаратурнага ўжывання, але і ў вобласці тэрміналогіі. Аднак, як відаць з вышэйпрыведзеных прыкладаў, а таксама такіх таўталагічных тэрміналагічных спалучэнняў, як адаптар канал-канал, драбілка дробнага драблення, помпа перапампоўваючая (адпампоўваючая, падпампоўваючая) і некаторых іншых, якія знаходзяцца за межамі норм літаратурнам мовы, у тэрміналогіі ў пэўнай ступені дапушчальныя і знаходзяцца ў межах прафесійнай нормы.

Заўвага. Пра тэрміналагізацыю прыметніка гл. таксама тэарэтычны матэрыял “Лексічная сістэма беларускай літаратурнай мовы”.

ІІІ. Займеннік.