1. Ужыванне лічэбнікаў з назоўнікамі.

Лічэбнікі ў сказе звязаны з назоўнікамі і ўтвараюць разам з імі колькасна-іменныя спалучэнні, якія з’яўляюцца адным членам сказа: За чатыры гады ў ваенных дарог была бясконцая даўжыня (Скр.).

Ужыванне лічэбнікаў з назоўнікамі мае некаторыя асаблівасці.

1. Пэўнаколькасныя лічэбнікі (адна, адно, адны) дапасуюцца да назоўніка ў родзе, ліку і склоне: адзін аловак, адна лінейка, адно пытанне, адны дзверы.

Заўвага. Трэба адрозніваць лічэбнік адзін ад абмежавальнай часціцы: Адзін (= толькі) вецер чуў скаргі хмаркі.

2. Пры лічэбніках два (дзве), абодва (абедзве), тры, чатыры назоўнікі ставяцца ў назоўным склоне множнага ліку: Чатыры сыны – уся надзея і ўцеха матулі (Шым.). За гадзіны дзве дровы згарэлі, дуб знізу абсмаліўся, і агонь патух (К.Ч.). Прыметнікі, дзеепрыметнікі, парадкавыя лічэбнікі, займеннікі прыметнікавага тыпу, якія ўваходзяць у словазлучэнні з лічэбнікамі два (дзве), абодва (абедзве), тры, чатыры, таксама маюць форму назоўнага склону множнага ліку: Два старэйшыя афіцэры падняліся і, дамешваючы ў гаворку беларускія словы, хораша запрасілі “дзядзьку Якуба” за столік (Луж.). Пад бярозамі помнік. Тут пахаваны адразу дзве невялікія вёскі. У ліпені сорак другога (Б.). Параўн. у рускай мове: два лучших студента, четыре отважных бойца, три высоких дуба (назоўнік ставіцца ў родным склоне адзіночнага ліку, прыметнік – у родным склоне множнага ліку).

3. Колькасных лічэбнікі ад пяці і далей у назоўным і вінавальным склонах кіруюць назоўнікамі, якія ставяцца ў родным склоне множнага ліку: пяць студэнтаў, шэсць сшыткаў, дзесяць парт, дваццаць кіламетраў.

4. Няпэўнаколькасныя лічэбнікі спалучаюццаз з назвамі прадметаў, якія паддаюцца лічэнню (столькі кніг), і могуць спалучацца з абстрактнымі і рэчыўнымі назоўнікамі (многа радасці, шмат хлеба).

5. Дробавыя лічэбнікі складаюцца з колькаснага лічэбніка (у лічніку) і парадкавага лічэбніка (у назоўніку). Пры словах дзве, тры, чатыры парадкавыя лічэбнікі стаяць у назоўным склоне множнага ліку (тры шостыя), а ў астатніх выпадках – у форме роднага склону множнага ліку (сем дзевятнаццатых). Назоўнікі пры дробавых лічэбніках ужываюцца ў родным склоне адзіночнага ліку (сем восьмых плошчы).

6. Пры зборных лічэбніках назоўнікі таксама ставяцца ў родным склоне множнага ліку: двое хлапчукоў, трое дзяцей, чацвёра санеў, пяцёра цялят. Зборныя лічэбнікі могуць спалучацца не з усімі назоўнікамі. Яны ўжываюцца: а) з назвамі маладых істот: трое жарабят, чацвёра ягнят, пяцёра кацянят; б) з назоўнікамі, якія маюць форму толькі множнага ліку або абазначаюць назвы парных і састаўных прадметаў: трое дзвярэй, пяцёра сутак, двое лыжаў, трое варот; калі ў такія спалучэнні ўваходзяць састаўныя лічэбнікі, назоўнікі пры іх таксама маюць форму роднага склону множнага ліку: пяцьдзясят шэсць пар рукавіцаў, дваццаць дзве пары ботаў; в) з назвамі асоб мужчынскага роду: двое мужчын, трое байцоў; г) з асабовымі займеннікамі, з прыметнікамі, якія пераходзяць у назоўнікі: іх было чацвёра, прывезлі пяцёра раненых. Пачынаючы з пяцёра зборныя лічэбнікі выкарыстоўваюцца паралельна з колькаснымі (пяць кацянят, пяць варот, але два, тры, чатыры студэнты).

7. Лічэбнікі паўтара, паўтары маюць форму роду, але не скланяюцца. Лічэбнік паўтара ўжываецца з назоўнікамі мужчынскага і ніякага роду, паўтары – з назоўнікамі жаночага роду: паўтара года, паўтара вядра, паўтары тоны. Назоўнікі пры гэтых лічэбніках у назоўным і вінавальным склонах маюць форму роднага склону адзіночнага ліку (праз паўтары гадзіны) у астатніх склонах – формы множнага ліку (паўтары гадзінам, паўтары гадзінамі, (аб) паўтары гадзінах).

8. Пры абазначэнні адлегласці спалучэнне лічэбніка з назоўнікам ужываецца з прыназоўнікам за: за шэсць кіламетраў ад вёскі, за два кіламетры ад лагера. Параўн. у рускай мове: в двух шагах от нас, в четырех километрах от города.

9. Для выражэння прыблізнай колькасці выкарыстоўваюцца: а) адваротны парадак слоў (спачатку назоўнік, а затым лічэбнік): прывезлі тон пяць збожжа, прайшлі кіламетры чатыры; б) прыназоўнікі (пад, з (са), за, каля) і форма склону: яму пад семдзесят, прайшлі каля пятнаццаці кіламетраў, праехалі з трыццаць кіламетраў; в) два лічэбнікі (пішуцца праз злучок): за тры-чатыры дні закончым працу. Састаўныя лічэбнікі, напісаныя словамі, пры абазначэнні прыблізнай колькасці раздзяляюцца працяжнікамі (праз дваццаць тры – дваццаць пяць хвілін).