37. Мәтінді жазғанда қандай сақтық шаралары керек?

Авторлық сюжетті дайындағанда журналистің қызметі мынадай кезеңдерден тұрады: тақырып таңдалуы мен расталуы, түсірілім объектісін және сценарийдің жасалуын зерттеу, түсіру үрдісінде, монтаж жасауда және мәтін жазуда толығымен қатысу.

Кез-келген жағдайда мәтін ықшам болып, көрерменде туатын сұрақтарға жауап беруі тиіс. Сюжеттің ауызша бөлімі бейнеқатарды қайталамауы өте маңызды. Бұл жаңадан жұмысын бастаған журналистке түсінікті болғанымен, ақпараттық хабар-ошардағы кадр сыртындағы мәтінде мынандай хабарларды жиі естиміз: «Трибунаға көтеріліп жатқан...»; «Зал бұл сөз сөйлеуді қол шапалақпен қарсы алды...» Бірақ бұл экранда көрсетілгеннен кейін көзбен көріп отырған бейнебаянды қайталап айтудың қажеті жоқ.

Мәтін жазғанда ауызекі тілден жазба сөздің ерекшеліктерін айыра білу қажет. Тіпті ресми материалдардан құрғақтықты алып тастауға болады. Ұзақ, әрі шұбалаңқы сөйлемдерден аулақ болу керек. Телевизиялық лексика канцеляризмді, кәсіби стильді және таза ғылыми терминологияны қабылдамайды.

Ресми сюжеттің кадр сыртындағы мәтінін ақпараттық бағдарламаның жүргізушісі (немесе диктор) оқиды. Әдетте авторлық сюжеттің кадр сыртындағы мәтінін автор-журналист эфирге дейін жазып алады. Дауыстың тембрі ақпараттық материалдың өзгешелігін білдіреді. Радиода ғана емес, телевидениеде де көп журналистерді дауысы арқылы танимыз. Бұл кәсіби шеберлік көрсеткіштерінің бірі болып табылады.

38. Қазіргі қазақ журналистерінің шығармашылық қолтаңбаларындағы ерекшелік сипаттары.

Бекқал Әбіш кезінде «Замана» мен оның қосымшасы – «Қызық газеттің» белсенді авторларының бірі болды. Республикалық «Жалын» журналында беделді қызметкерге айналып, соңғы кездері деректі фильм саласында режиссерлік талантымен ерекше көзге түсті. Артында «Тұңғиық», «Намыс», «Асылдан сынық» сияқты кітаптары қалды. Жалынды қыз Алматыдан қырғыз жеріне жол тартқан. Сол сапарға белгілі қоғам қайраткері, ақын Мұхтар Шаханов та бірге шықпақ болыпты. Бекқалдың соңғы демі үзілгенше қос қаламгердің шығармашылық байланысы үзілмеген екен. Марқұмның болмысы туралы кеңірек білу үшін Мұхтар ағаға хабарластық. Ауырлау болса да, ағамыздан апаттың қалай болғанын сұрадық. Ол кісінің айтуынша, 23 мамыр күні Қырғызстанда Шыңғыс Айтматовтың шығармашылығына байланысты үлкен конференция өтетін болыпты. Бекқал соған асыққан. Мұхтар ағаның: «Бармай-ақ қойсаң қайтеді? Осындағы жұмыстарыңды тындыра бер» дегеніне көнбепті. Халықаралық конференция болғандықтан, әлемнің түкпір-түкпірінен белгілі ғалымдар, зиялы қауым өкілдері жиналады екен. Сол мүмкіндікті пайдаланып, Айтматовқа қатысты тың деректер жинап қайтпақ болыпты. Жолға шығарда «Аға, әңгімелесіп, жол қысқартамыз. Біздің көлікке отырыңыз», − деп ағасына қолқа салған соң, Мұхтар аға келісіпті. Алайда, шұғыл жұмысы шығып, бөгелуіне тура келген. «Олар бір жарым сағаттай ерте кетті. Топшылауымызша, ағып келе жатқан көліктің рөлі бұруға көнбей қалған. Бекқалдың қасында екі оператор жігіт болыпты. Көлік бірнеше рет аударылған. Екі жігіт есік ашылып, түсіп қалыпты. Бекқал сақтандыру белбеуін шешіп үлгермесе керек. Оның үстіне, бір аяғы тізеден төмен қарай істемейді екен. Мұның алдында да жол апатына түсіп, аяғына зақым келген. Сол себептен де көліктен шыға алмапты. Көлігі түгелдей өртенген. Бекқал Әбіш – қазақ қыздарының ішіндегі елдік, ұлттық мүддеге ынты-шынтасымен берілген, болмысы бөлек қыз еді. Жазушылығы жағынан да оның орны бір төбе. Менің поэ-зиямды, қоғам қайраткері ретінде істеген барлық жұмыстарымды, Желтоқсан кезіндегі қызметімді – барлығын терең зерттеді. Ұзақ ізденістен кейін «Желтоқсанның асықпаған ақиқаты және бес комиссия мүддесі» деген үш сағаттық фильм түсірді. Бұл фильм осы уақытқа дейін бүркемеленген талай шындықтың бетін ашқан еді. Менің шығармашылығымды зерттеп, кандидаттық, докторлық диссертация қорғаған ғалымдар Қазақстанда да, Қырғызстан да да болды. Алайда, солардың ешқайсысы мені дәл Бекқалдай терең зерттеген жоқ. Сондықтан, оны жоғалту мен үшін үлкен қайғыға айналды.

Екінші кейіпкеріміз – қазақ тележурналистикасының саңлағы – Бейбіт Құсанбек. Небәрі 45 жасында бақилық болды. Оқиға 2007 жылдың 6 ақпанында орын алған. Бейбіттің автокөлігі «КамАЗ» жүк көлігінің табанында тапталды. Ол артында қалған үш ұлын ғана емес, бүкіл елін еңіретіп кетті. Өмірінің соңғы жылдары Бейбіт Құсанбек «Хабар» агенттігі Президент телерадиокешенінің публицистикалық бағдарламалар бөлімінің редакторы қызметін атқарған еді. Мыңдаған көрермен оны «Тіл», «Ел ағалары», «Бір сәт және бүкіл ғұмыр» жобалары арқылы таныды. Оның «Тіл» бағдарламасы 2005 жылдың үздік ток-шоуы деп танылса, 2006 жылы журналиске Елбасымыз алғыс жариялады. Бейбіт – лирик ақын, табиғаты ешкімге ұқсамайтын ғажап сазгер еді. Артында мөлдіреген жырлары, әсем әндері қалды. Күләш Ахметованың сөзіне жазылған Бағдат Сәмединова орындап жүрген «Бегімайдың әні», «Сырғалы сұлу» сынды бірнеше лирикалық ән жазды. Егер журналистика емес, сазгерлікті таңдаған болса, Бейбіт тамаша сазгер ретінде де тарихта қалатын азамат еді. Бірақ, өзгенің бәрінен өзі таңдаған даңғыл жол – журналистикасын жоғары қойды, оған өмірінің соңына дейін адал қызмет етті.

«Бәріміздің баратынымыз – қара жер» Опат боларынан бес күн бұрын Руслан Бөлебай осылай деген екен. Журналист Руслан, әнші Руслан, ақын Руслан, тіпті суретшілік те табылыпты бір бойынан. Апат 2009 жылы шілденің 16-сынан 17-сіне қараған түні орын алған. Дәл сол күні Руслан Анкарада өтетін үлкен концертке қатысуға тиіс болатын. «Ертең Анкараға жеткенше ұшақта ұйықтап үлгерермін. Әлі де біраз уақытымды достарыммен өткізуім керек» деп түн ортасында бір топ жолдасымен «атқа» қонады. Жастардың ойы – шолпан жұлдыз сөнгенше Алматыны шарлау еді. Әнші Нұржан Қалжанның «Тойотасын» таңдайды. Сағат 3.30-да Гагарин көшесімен жоғары көтеріліп келе жатқан автокөлікті Жамбыл көшесінен шыққан «Мерседес» үлкен жылдамдықпен сол жақ бүйірінен соғады. Сағат тілі тұп-тура 7-ні көрсеткенде өнер деп өрекпи соққан от жүрек мәңгіге тоқтайды. Небары 24 жасында құйрықты жұлдыздай ағып түскен талантты журналист санаулы ғұмырында талай биіктерді бағындырды. Руслан тілшілік қызметке 15 жасынан келген. Республикалық және қалалық газеттерде алғашқы тырнақалды мақалалары жарық көреді. Өзі аңсаған ҚазҰУ-дың журналистика факультетіне түсті, магистр дәрежесін алып шықты. Білім ала жүріп журналистік қызметпен айналысуға уақыт таба білді. 2003-2004 жылдары «Арай» журналының жауапты редакторы қызметін атқарса, 2004 жылы «Егер мен ВВС басшысы болсам» байқауының жеңімпазы атанып, Ұлыбританияның астанасы Лондонда ВВС радиосында өндірістік тәжірибеден өтті. Телевизиядағы алғашқы қадамын КТК телеарнасының ақпараттар бөлімінен бас-тады. 2007 жылдың қаңтар айынан бастап «Қазақстан» ұлттық арнасының «Таңшолпан» бағдарламасын жүргізді.

39. Синоним, омоним, антоним сөздер арқылы баспасөз материалдарын әсерлі ету жолдары.