67 Отандық зерттеуші-ғалымдардың сұхбатты жіктеуі.

Журналистика теориясын зерттеуші ғалымдар сұхбаттың мынадай ортақ ерекшеліктерін атап көрсетеді: сұхбат - журналистикадағы ең негізгі әдіс; сұхбат қашанда дайындықты қажет етеді. сұхбат журналистің жинақы, сабырлы болуын талап етеді.

Сұхбат жанрын мамандар дербес жанрға жатқызады, бірақ көп зерттеушілер ақпараттық жанрдың қасиеттеріне ие деп есептейді. Сұхбат – тілшінің сұрақтарына нақты тұлғаның (тұлғалар тобының) қоғамдық мүддесі бар жауаптары, тілші тұжырымды сұрақтарымен шектелмей, айтысып, жауаптарға түсініктеме беріп отыратын әңгіме түрлеріне де жатады. Профессор М.К. Барманқұловтың зерттеуі бойынша сұхбатты екі топқа бөледі: «Сұрақ қоятын адамның сипаты бойынша – интервьюер - тілші және сұрақ қойылатының сипаты бойынша – интервьюер-кейіпкер. Бірінші топқа ол келесіні жатқызады: сұхбат-ақпарат, сұхбат-көзқарас; екіншісіне – сұхбат-сезім және сұхбат-әлеуметтік сұрау» [16,56-б]. Сұхбат түрлері: сұхбат-монолог, сұхбат-диалог (классикалық сұхбат), эксклюзивті сұхбат, сұхбат-хабарлама, сұхбат-суреттеме және т.б. Сондай-ақ сұхбаттың кіші нысандары – сұхбат-экспресс, блиц-сұхбат. Көпшілік сұхбаттың қосымша түрлерін біле бермейді. Соңғы жылдары журналистика теоретиктері баспасөз-конференциясы, брифинг, сауалнама, «дөңгелек үстелдегі» әңгімелерді сұхбат жанрына жатқызып жүр.

68. Баспасөз бостандығы және журналист.

Баспасөз бостандығы — мемлекеттегі конституция кепілдік беретін адам құқылары мен бостандықтарының бірі. Ол баршаға ортақ әлеуметтік еркіндіктің — пікір айтып, сөз сөйлеу бостандығының құрамдас бөлігі ретінде саналған. 1789 жылы Францияда қабылданған Адам және азаматқұқыларының бостандығы декларациясында (қара Француз революциясы) тұңғыш рет жарияланған Баспасөз бостандығы ұғымы баспасөз басылымдарын (газеттерді, журналдарды, т.б.) емін-еркін ашып, кез келген баспа өнімдерін қалауынша шығарып, таратудың, сондай-ақ,цензураға тыйым салудың мүмкіндігі ретінде түсіндіріледі. Кейбір демократиялық мемлекеттердің арнаулы заңдарында асыра сілтеп, артық кететін өрескелдікке жол бермеу үшін Баспасөз бостандығына бірқатар шектеулер қойылады; бұл шектеулер сөз бостандығына қойылатын шектеулермен бірдей болады (қара Сөз бостандығы). ҚР Конституциясының 20-бабында сөз бен шығармf еркіндігіне кепілдік берілетінін,цензураға тыйым салынатынын, әркімнің заң жүзінде тыйым салынбаған кез келген тәсілмен еркін ақпарат алуға және таратуға қақылы екендігін атап көрсеткен. Сонымен қатар, “республиканың конституциялық құрылысын күштеп өзгертуді, оның тұтастығын бұзуды, мемлекет қауіпсіздігіне нұқсан келтіруді, соғысты, әлеуметтік, нәсілдік, ұлттық, діни, тектік-топтық және рулық астамшылықты, сондай-ақ, қатыгездік пен зорлық-зомбылыққа бас ұруды насихаттауға немесе үгіттеуге жол берілмейді” делінген. Дүние жүзінде бұқаралық ақпарат құралдарының жаңа түрлері (теледидар, радио хабарлары, интернет, т.б.) көбейе түсуіне байланысты “Баспасөз бостандығы” деген ұғым ескіріп, соңғы кезде қабылданып жатқан заңдарда “бұқаралық ақпарат бостандығы” атауын қолдану дәстүрге айналды.