78 «Айқын» газетінде экономикалық мәселелердің көрініс табуы.

Тәуелсіздік кезеңде қазақ публицистикасы тектік, түрлік, жанрлық, стильдік тұрғыдан қалыптасып, дамыды. Публицистиканың өз алдына дербес теориясы да жасалды. Осы өзгерістерге орыс публицистикасының теориясы мен тәжірибесі орасан зор ықпал етті. «Айқын» басылымының бетінде талдамалы жанрдағы публицистика қалыптасты. Тәуелсіздік кезеңде публицистиканың бай жанрлық палитрасы көрініс тауып, өркендеді. Тәуелсіздік жылдарындағы қазақ публицистикасы, оның ішінде сұхбат жанры жаңа даму жолына түсті. Бұл кезеңде тәуелсіздіктің алғашқы жылдарындағы саяси өзгерістер, экономикалық мәселелер, рухани жайттар шығарма өзегіне айналды. Жетістіктер де, емшіліктер де сұхбат жанрынан ақиқат керініс тапты.

Ең алдымен «Айқынның» қазақ баспасӛзінде бұрын-соңды болмаған жаңа жобамен, яғни апталық газеттерден ӛзгеше, күнделікті ақпаратқа негізделіп шыққанын ауызға алған жӛн. Ал бұл бүгінгі әлемдік ӛркениеттің талабы екені даусыз. «Айқынға» дейін аптасына бес рет шығатын қазақ тілді газет тек «Егемен Қазақстан» ғана еді. Соған орай жаңа идея, жаңа дизайн туындады. Аптасына бес рет шығатын газеттің әрбір саны әуел баста алынған бір-бір асумен тең болғаны да шындық. Бір қызығы, нӛмір сайын алға жылжыған «Айқын» еңбектеген жоқ, «туа сала» бірден аяғынан тік тұрып, қоғам ӛміріне белсене

араласып кетті десек, ол да асыра айтқандық емес. Бұл біздің емес, сол кездегі кәнігі оқырмандардың, тіс қаққан әріптестеріміздің берген бағасы болатын. Туа сала азу тісін кӛрсеткен сол «сәби» қаз-қаз басқан қадамынан жаңылған да, жығылған да жоқ. Қайта күннен-күнге кӛпшілік қауымның ыстық ықыласына бӛлене берді. Тоғыз жыл бұрын жарық дүние есігін ашқалы бері ел ӛмірінің «Айқын» араласпаған саласы жоқ. Қысылған талай жанға кӛмекке ұмтылды, олқылықтарды сын тезіне алды, тұрлаусыз тағдырларға

араша түсті. Әлеуметтік әділдік туын кӛтерді, ұлттық мүддені ұран етті. Семсердей ӛткір сӛзімен мүлгіген министрлерді мүйіздеді, енжар шенеуніктерді шырт ұйқысынан түртіп оятты. Мәселен, газеттің алғашқы санынан бастап қалай шабуылдағанымыз еске түседі. «Кӛктӛбе» «кӛшкелі» тұр» деген «Айқынның» ащы айғайынан кейін араға екі күн салып, қалалық әкімшіліктің тӛтенше жағдай жариялағаны әлі есте. Астанада тұғырына қона алмай қор болған Бӛгенбай батыр жайлы газет кӛтерген мәселеден кейін Президент Әкімшілігінің сол кездегі басшысы Иманғали Тасмағамбетовтің Астана қаласының сол

кездегі әкімі мен Мәдениет министріне жазбаша тапсырма бергені де күні бүгінгідей жадымызда. «Айқынның» арқасында бірталай танымал азамат баспаналы болғанын ӛздері айтып та жүр. Бұл - мыңнан бір-екі мысал ғана. Не керек, «Айқын» аз уақытта-ақ ӛзіндік арналы ағысына салмақты қанат қағысын сайлап, еңсесін ерекшелеп, бағытын бӛлекшелеп, жалыны мен шалымын ӛзгешелеп үлгерді. Қаптаған басылымдардың ішінен ӛз бет-бейнесі мен нақты орнын иеленді.

79. Баспасөздегі сұхбат түрлеріне шолу жасау.

80. Баспасөз және мемлекеттік тіл мәселесі.

Қазақстан Республикасының Президенті Н.Ә.Назарбаевтың Жарлығымен бекітілген «Тілдерді қолдану мен дамытудың 2001-2010 жылдарға арналған мемлекеттік бағдарламасында» ана тіліміздің терминогоия саласын қазіргі талаптарға сай кемелдендіру қазақ тілін іс жүзінде мемлекеттік тіл дәрежесіне көтеру жолындағы келелі міндет болып отырғаны айтылған. Бұл орайда қазақ тілінде сөйлеуге тиісті ғылым салаларының бірі – баспасөз тілі.

Еліміз егемендік алғаннан кейін Қазақстан Республикасының Конституциясы қазақ тілін мемлекеттік тіл деп жариялады. «ҚР-дағы тілдер туралы» заң қазақ тілінің статусын көтеріп, оның дамуына заңдық негіз жасады. Қазақ тілі бұдан былай ғылым мен білім, конференциялар мен форумдар, ресми шаралар, қызметтік жиналыстар, корреспонденциялар мен құжаттар, іс-әрекет пен қарым-қатынастар, шетелдердегі дипломатиялық өкілдер қызметі, халықаралық келісім-шарт, ресми қабылдау тілі болуы керек.

Осыларды іске асыру барысында жүзделген, мыңдаған баспасөз терминдер пайдаланылатыны белгілі. Аталған шаралардың бәрін орындау үшін ғылымның, техниканың, мәдіниеттің, іс қағаздарының барлық салалары бойынша екі тілді түсіндірме сөздіктер болуы қажет.

Бұрыннан белгілі, бірақ басқа саяси жүйеде қабылданған кейбір интернационалдық терминдердің қазақша баламалары қайта қаралып түзетілді. Жаңадан таңдап алынған халықаралық және орыс терминдеріне қазақ тілінің бай лексикасынан олардың мазмұнын дұрыс және дәл ашатын, мәні мен мазмұны бірдей баламалар берілді.

Бұрыннан әр түрлі себеппен қазақшаға аударылмай жүрген халыққа белгілі терминдердің біразына олардың мәні мен мазмұнын дәл ашатын жаңа баламалар берілді. Кей терминдердің қазақша баламалары дұрысталды, көптеген терминдердің түсіндірмесі қайта редакцияланып, қазіргі орфографиялық нормаға келтірілді.

Сөздіктегі әрбір түсіндірме мақала терминнің ана тіліміздегі аталымынан басталады; одан әрі кейбір терминдердің орыс тіліндегі нұсқасын, қандай терминнен аударылып жасалғанын, қай елдің сөзінен шыққанын оқырманға аңдату мақсатында этимологиясы, яғни шығу тегі мен төркініне қатысты мәлімет беріліп отырды. Бұған жалғасатын анықтаманың мүмкіндігінше дәлме-дәл, тұжырымды, ықшам, ұғынықты болуына үлкен мән берілді. Одан арғы мәтіндегі ақпаратта түсіндірме сөздік түзу ережелеріне сәйкес ұғымның тарихы, қолданылу аясы, түрлері, қазіргі қолданымы секілді деректер ғана қамтылды.

81 «Қазақ әдебиеті» газетінің ерекшеліктері, айдарлары?

Кезінде Қазақстан Жазушылар Одағының органы бол­ған, қазіргі тәуелсіз Қазақстан Республикасының әдебиет, мәдениет және өнер газеті – «Қазақ әдебиеті» өзінің жетпіс бес жылдан астам тарихында қилы-қилы кезеңдерді бастан кешіре отырып, халықтың асыл арманын, көкейіндегі ойын терең ұғына білді, ақиқат пен әділдіктің төрешісі, ұлттық рух жаршысы болды. Басылым ұлт мүддесі жолында қоғамдық сананы қалыптастыру мен дамыту жолын, ұлттық мәдениеттің жүгін өрге сүйреу мақсатын ұстанды. Республика тарихымен бірге жасасып, саяси, әлеуметтік өмірдің қайнаған ортасынан табыла білді. Газеттің арқасында ел тағдырына байланысты қыруар мәселелер шешімін тапқанын ешкім де жоққа шығара алмайды. Кешегі кеңестік дәуірде қылышынан қан тамған коммунистік партияның қаһарынан ықпастан, ұлт мүддесін асқақтата көтеріп, ақ-адал сөйлеуді ең қасиетті борыш санады. Сонау елуінші жылдардың ортасынан бастап, сексенінші жылдарға дейін басылымның бас редакторларының тұ­рақта­мағаны сондықтан болса керек. Газет басшылығына келгендердің барлығы дерлік өздерін нағыз ұлт азаматы екен­діктерін танытқан асыл жандар, көрнекті ақын-жазушылар, публицистер болатын. Ұлт басылымында әр кезеңде жалынды публицистердің үлкен шоғыры тәрбиеленіп, туған халқының жарқын болашағы, ұлттың асыл мұраттары жолында семсер сөздің құдіретін паш етумен келеді.

"Қазақ әдебиеті" ұлтымыздың рухани айнасы, еліміздің әдеби һәм мәдени өмірін жан-жақты қамтитын басылым. Апталық өнер сүйгіш оқырман қауымның эстетикалық талғамын тәрбиелеуде елеулі рөл атқарды. Газет қазақ әдебиетінің жоғары идеялық көркемдік сапасын арттырып, көркем өнердің өмірді танытушылық рөлі мен эстетикалық-тәрбиелік мәнін арттыру үшін күреседі. Әдебиет пен өнердің халық өмірімен тығыз байланыста болуына көмектеседі. Газет беттерінде қазақ ақын жазушыларының өлең, жыр, дастандары, әңгіме, очерктері, роман, повестерінен үзінділер, байырғы мәдени қазынамыздың ел аузында жүрген асыл үлгілері, көне тарихымызға қатысты деректер мен археологиялық-этнографиялық мұралар, қазақ әдебиетінің өткені мен бүгіні және келешегі жайлы байыпты әдеби-сын мақалалар; елдік елеулі мәселелер - қоғамдық-саяси, әлеуметтік-мәдени оқиғалар жөнінде публицистік өткір ой-толғаулар, дүние жүзі классиктерінің үздік туындыларынан аудармалар жарияланады. Сонымен бірге оқу-ағарту, білім, ғылым саласындағы әр алуан көкейкесті мәселелерді сөз етеді. Кино, театр, сымбат, қолөнерінің келелі тақырыптарын кеңінен толғап, белгілі әдебиет, өнер қайраткерлерімен сұхбат жүргізіп, олардың жаңа шығармашылық туындыларын оқырмандарға таныстырып отырады.

82 Қазақ баспасөзіндегі өнер тақырыбы.