37 Шалкиіздің арнау толғауларының әлеуметтік мәні

Шалкиіз бірталай уақ ноғайлының биі би Теміргедің болды дедік. Жыраудың Темірге арнай айтұан екі толғауы сақтаоған. Мұның біріншісі "Аспанды бұлт құрсайды" Темір Шалкиізді туысына , атақ дәрежесі сай сый көрсетпей шетке қаққан кезде бір жағы наразылық ретінде айтылған . Екінші толғау

Қара бас күспен шалдырып,

Көк теңіздің үстінде

Көтеріп желкен аштырып,

Жк тидің кемеге,

Ниет еттің тәңірінің үйі төбеге.

Жүк тиесең жетерсің,

Жетсең тауап етерсің.

Деген сөздермен басталады. Бұл толғаудың өзіндік тарихи бар. Би Темір қаусап қартайған шағында Мекеге қағбаға тауап етуге аттанбақ болады. Бимен арасы қырбай болып жүрген Шалкиіз әміршісінің оң тізесін қайта алуүшін қолайлы жағдайды пайдаланып қалады.

Екі толғау да мінсіз импровицияның үлгісі. Даланың пәктік пен далалық сұлулық бойына сіңірген қарапайым, реалистік образдар көз тұндырады. Бұл толғаулардан Шалкиіз қиялының байлығы, көзінің жітігі, реалистік образдар көз тұндырады. Аруағына мінген жыраудың аузынан еркін жыққан сырлы сөздер тыңдаушысын баурап аларлықтай әсерлі. Толғаулардың тағы бір ерекшелігі мұнда Шалкиіз бізге өзінің бір кескін келбетімен бой көрсетеді.Шалкиіздің би Темірді мадақтауы оның өзіне оң қарағанығынан ғана емес. Жырау Темірді "Әр ісінде тіра" жұрт иесі, әділ әмірші деп есептейді.Шал киіздің ойынша Темір жұрт тірегі, елдің берекесі, ол алыс сапар хаждан оралғанша "артында қалған көп жұрты " тозғындап кетпек"жұртқа лайық ие жоқ" дейді

38 Үмбетейдің Бөгембай батырдың өліміне арналған жоқтауы

Үмбетейдің Бөгембайға қатысты екі ұзақ жыры бар: мұның біріншісі Бөгембайды жоқтау да, екіншісі Бөгембай өлімін Абылайға естірту .

Қанжығалы Бөгембай батырдың аты кімге болмасын жақсы таныс. Ол Жоңғарларға қарсы күрестің қаһарманы, әлеуетті батыр, атақты қолбас, еліне еткен қызметі арқасында жұрт сүйіктісіне қазақ халқының ардагер ұлдарының бірі.

Басқа еңбектерін былай қойғанда, Үмбетейдің Бөгембайға арналған толғауларының орны бөлек, жауынгер, патриотақынның халық қамын ойлағандығын, ердің еріг ел ұмытпайтындығын, батырлықты кемеліне келтіре жырлағандығын сеземіз. Шабытының шылбырынбосатпаған, елдің жай күйін ойлаған, адамдық жасауға шақырған жырау бейнесі алыстаған сайын ұрпғы үшін тұлғалана түспек.

39 Үмбетей жырау жырларының басты ерекшелігі

Ең үлкен туындыларының бірі Бөгембайға арналған арнау жырлары.

Бұл жыр естірту түрінде келеді. Бұрын қазаны естіртудің өзі өнер болғаны мәлім. Әдетте естіртуді қайғылы хабарды бірден тоқ еткізбей , әңгімені алыстан орағытып бастайды, алдымен тұспалдап сөйлеп, қара жымуға тиіс адамды ауыр хабарға дайындап алады.

Үмбетей де ескі салтты бұзбайды. Жырау алдымен Абылайдың өз басынан өткен ауыр күндердің жайынан толғайды. Бұдан соң қунышты күндерге келеді, жеңісті жорықтарды, ондағы батырлардың көрсеткен қайратын мадақтайды. Осыдан соң жырау дүниенің аумалы төкпеліекенін, қазақсыз пенде жоқ екендігін еске салады, әйткенмен, өлімінің артынан тағы да қуанышболатының, бір батыр лсе оның орнына таы бір батыр туатындағын айтады.

Үмбетей иынысы кең жырау. Оның өз жырларында ел тұрмысы үщін маңызды мәселелерді көтеріп, жауды мұқатқан батырлардың ерлігін мадақтап отырғандығы көрінеді. Үмбетейдің шығармалары форма жағынан алғанда бай болмағанымен, аса көркем келді..Жыраудың ұйқасқа ерекше көңіл бөлгендігі аңғарылады, өлең жолары көбіне үш буыннан үйлеседі.