21Сұрақ.Атақты Мәшһүр Жүсіптің жыраулар шығармашылығын жиналып зерттелулеріндегі рөлі.

Ә.Дербісәлин"Әдебиет туралы толғаныстар"

Мәшһүр бабамыздың ұлт алдындағы сіңірген үлкен еңбектерінің бірі-оның ХҮІІІ ғасырдағы ұлы перзенттеріміздің бірегейі-Бұхар Жырау мұраларын ұрпаққа жеткізуі еді. М.Көпеев Бұқар өлеңдерін 120-150жылдан кейін жазып алды.Бұхар жыраудың ел ауызында сақталған ,бағзы замандарда қағаз бетіне түскен асыл жәдігерлерін алтынның ұнтағындай шашпай-төкпей,ерекше ықтиятпен жинап,керек жерлерінде ғұламалық зердемен түсініктемелер беріп отырды.

Ақын қол­жаз­ба­ларында көптеген ақын жыраулардың өлең мен қиссалары, дастандары бар: Бұхар жырау, Мәделі қожа, Сақау ақын, Ақан сері, Шернияз т.б. өлеңдері, Қоңырат Сапақ датқа ақ­ын, Үйсін Үмсін қыз, Заман қожа, Тоғ­жан, Қалдыбай қожа, Шөже ақын, Арғын- Қам­бар Жанақ, Найман Сабырбай, Най­ман Түбек, Найман-Опан қыз, Орынбай, Шор­танбай қожа, Күлік-Жамшыбай, Қаракесек Бал­та, Көтеш, Ақмолла, ақындар туын­дыларын қағазға түсірген.

Бұл жинаушылық барысында белгілі фольклорист-ғалымдар: Ш.Уәлиханов, В.Радлов, Г.Потанин, т.б. тәрізділер сияқты Мәшһүр Жүсіп те өзіндік жинау әдісіне сүйенгені белгілі. Олар: тілдік ерекшеліктерді сақтау, дәлділік, айтушы аузынан сол қалпынан көшіру, арнайы бір тақырыпқа материал жинау, т.б..

Мәшһүр Жүсіп жазбаларында фольк­лор­дың барлық жанрлары қамтылған. Егер жанр бойынша жіктеп жүйеге келтірсек, ерте­гі­лерден 15 шақты мәтін үлгі; батырлық жыр­лардан – 5-6; ғашықтық жырдан – 2-3; қисса-дастандардан – 11-12; тұрмыс-салт жыр­ларынан – 30-40 шақтысы; аңыз-әңгі­ме­лердің – 200-300 үлгісі; жаңылтпаштың – 100-150 шақты көлемі; жұмбақтың қара сөз бен өлең түріндегісі – 50 шақтысы; ма­қал-мәтелдердің 2,5 мың жолдық мөлшері; ақындар айтысының 27 үлгісі;Осылардың ішінде ерекше орын алған 40-қа жуығы ақын-жыраулардың өлеңдері, дастандары. Мәшһүр Жүсіптің жи­наушылық еңбектерін саралауға бас­тай­тын мынадай ерекше­ліктерін жинақ­тап айтуға болады.

• Бірін­шіден, Мәшһүр Жүсіп толғаудың,ерте­гінің, не аңыз­дың қысқартылған сұл­басын, шы­ғарма фабу­ласын берумен шектелмеген. Ақын белгілі бір материалды ел арасындағы ай­тылу қалпын сақтай отырып, неғұрлым толық қамтып отырған.

• Екіншіден, әрбір сөздің сол кездегі дыбысталу қалпын, орфоэпиясын ескеріп, белгілі бір сөздерді естілуі бойынша қағазға түсірген. Әсіресе, сөздің дыбыстық әуез­ділігіне, өзара үнде­суіне көп көңіл бөлі­нетінін, дыбысталу сапа­сының сөз мағы­насына, сол арқылы шы­ғар­ма көр­кем­ділігіне пәрменді ықпал жасап оты­ратынын бағамдасақ, бұлай жазу қазақ тілін­­дегі сөздер фонетикасы тарихын жа­сау­да да елеулі рөл атқара­тынын дәйек­теуге бо­лады.

• Үшіншіден, Мәшһүр Жүсіп қай ма­териалды кімнен қандай жағдайда қалай жазып алғанын жеткізіп отырған. Демек, ол қалдырған жазбалардың тарихи, этно­гра­фия­лық, т.б. мәні айрықша бола­тыны күмәнсіз.

• Төртіншіден, ел тари­хын, мәдениетін, әдет-ғұрпын кең білген Мәшһүр Жүсіп жинаған материалдарға деген өз бағасын, байқау­ла­рын қоса жа­зып отырған. Соңғы айтыл­ғандары Мәшһүр Жүсіптің естігенін құр жа­зып алу­мен ғана емес, оларды сара­лап, белгілі бір тарихи жағ­дай, ел ахуа­лымен са­лыс­ты­рып отыр­ған зерт­­теушілік ең­бегін көрсетеді.

Мәшһүр Жүсіптің фоль­­клорист ғалым ретінде қалып­тасуының үш қай­нар көзі бар.

• Бірі – өз елінің ауыз әдебиеті мен фоль­клор үлгі­лерінен тұ­ратын бай мұра­сын қабылдауы;

• Екіншісі – шығыс елінің, оның ішінде орта ғасырлық ғалымдар жетістіктерін игеруі;

• Үшіншісі – батыс ғалымдары, оның ішінде орыс зиялы­ла­рының әсері.

22-сұрақ.Бұқар мен Үмбетей жыраулардың достық қарым-қатынасын білдіретін жыр.

Ө.Күмісбаев."Терең тамырлар"

Үмбетей мен Бұқар дос болыпты деген сөз бар.Бірде Бұқардың үйіне барғанда әйелі оң шырай танытпаған.Сонда Үмбетей өкпелеп өлең шығарып кетіпті."Бұқарға"деген өлеңін со жолы айтыпты деседі.Бірақ бұл әңгіменің шындыққа қанша жанасатынын әлі де дәлелдеуге тиіспіз.

"Бұқарға " өлеңінде Үмбетей фәлсафа айтып келіп, мәселені әйел жайындағы түйінмен тәмәмдайды.Өзіне сауал қояды да, жауабын өзі береді.Түйенің, биенің, адамның, жаманның қандай болатынын нақты сөздермен келтіреді.Тұрмыс фәлсафасын тартымды береді.

Үйіңдегі ұлың жаман болса

Есіктегі құлмен тең.

Қойныңдағы қатының жаман болса

Қаңтардағы мұзбен тең,-

дейді жырау арнауында.Мұнда ұлдың жақсы, жаманы сын таразысына түседі.Әйелдің нашарын "Арқаңа артқан тұзбен тең"дейді.Жалаң өкпе ғана емес, өрелі ой тастай келеді.Өзі жорықта жүрсе де от басының тірлігін, бірлігін тілеген кісінің келбетін елестетеді жырау, қонақ-ырыс, күндіз-түні есігің ашық болсын дейді.Үйіне барғанда оң шырай бермеген Бұқардың әйеліне мін тастайды.

...Бәйбішең аю болса аса алмассың

Қарау болса әй деуге бата алмассың

Мейманға отың басы болса суық,

Еліңе жақсы жігіт атанбассың,-

деп, есіктен шығып жүре беріпті деседі жырау.Бұған Бұқар сынды ақын жауапсыз қала ма.Әлде сол мезетте, әлде сәл кейінірек жауабын айтыпты.Ақындардың әйел заты хақындағы пікірлері бір жерден тоғысады. "Жаман қатын" тіркесі Бұқарда үш мәртебе қайталанады, бірақ одан ойдың көркемдігі өсе түспесе кемімейді.

Жабыдан айғыр салсаңыз

Жауға мінер ат тумас

Жаман қатын алсаңыз

Топқа кірер ұл тумас

деген Бұқар жауабы мақал-мәтелге айналып, ажарлы айдынды сөз жасады.Үмбетей Бұқардың жеке басын жоғары сыйлай тұрып, жанына лайықты жары болмағанына қынжылады."Тоты құс жарқанатқа пенде бопты.Бұқарым, айтар мінім осы-ақ"-деп үйінен күйзеліп шығады.

23-сұрақ.Тәтіқара ақынның "Қамыстың басы майда, түбі сайда"өлеңінің шығу тарихы

М.Мағауин "Ғасырлар бедері"

Жұртшылық санасындағы Тәтіқара-қазақ халқының тарихындағы қиын кезеңдердің біріндегі сырт жауларға қарсы күрестің ұраншысы,өз отандастарын басқыншылармен қайтпай ұрысуға шақырушы жауынгер ақын,жортуыл кернейшісі.Ақынның туып өскен жері-қазіргі Қостанай облысының Урицкий ауданының территориясы.Алайда ақынның саналы өмірі түгелдей дерлік Абылай ханның төңірегінде өткен сияқты.

Бірде Абылай ханның жортуылда жолы болмапты.Өкшелеген жаудан құтылуға айналғанда алдыдан өткел бермес тасыған өзен кездеседі.Жұрт ұйлығып қалыпты.Бәріне де харап болу қаупі төнеді.Сонда Тәтіқара суырылып шығып:

"Қамыстың басы майда,түбі сайда

Жәнібек Шақшақұлы болат найза

Алдыңнан су,артыңнан жау қысқанда ,

Ер жігіттің ерлігі осындайда .

Бөкейді айт Сағыр менен дулаттағы

Дәріпсәлі,Маңдайды айт қыпшақтағы

Өзге батыр қайтса да бір қайтпайтын

Сары менен Баянды айт уақтағы.

Ағашта биікті айтсаң қарағайды айт

Жігіттік, ерлікті айтсаң Бөгембайды айт

Найзасының ұшына жау мінгізген

Еменалы керейде ер Жабайды айт",-

дегенде, аты аталған батырлар ақынның соңынан тасып жатқан өзенге түсе бастапты.Бұлардың артынан қалың қол да еріп, судан аман өтіпті.

24-сұрақ.Үмбетей жыраудың Бөгенбай батырға арналған толғаулары.

С.Қасқабасов "XV-XVIIIғасырлардағы қазақ әдебиеті"

XVIIIғасырдағы қазақ әдебиетін дамытуға үлкен үлес қосқанжырау-ҮмбетейТілеуұлы.Даңқы шартарапқа жайылып абыз жырау атанған шағында Үмбетей әйгілі "Бөгембай өліміне"деген реквием іспетті жоқтауын және "Бөгембай өлімін Абылай ханға естіртуін" шығарады.Үмбетей мұрасының ішінде шоқтығы биік, ерекше көзге түсетін шығармасы да осы -Бөгембай батырдың өліміне байланысты екі шығармасы.Ежелгі дәстүр бойынша даңқты қолбасы немесе ардақты адамның қаза болғанын халыққа, әсіресе ханға естіртудің өз рәсімі болған.Мұндай суық хабарды әміршіге тек аса көрнекті әрі беделді , елдің құрметіне бөленген абыз жырау немесе шешен би, яки ауызы дуалы ақын естірткен.Еліне еңбегі сіңген батырлар мен хандардың, ұлы қайраткерлердің жоқтауын ең алдымен ресми түрде атақты ақын-жырау шығарған.Міне осы екі бірдей функцияны яғни Қанжығалы қарт Бөгембайдың қазасын естіртуді, әрі оны жоқтауды Үмбетей атқарған, ал бұл- жыраудың асқардай таланты мен күллі қоғам алдындағы ерен еңбегін, таудай биік беделін құрмет тұту еді.

"Бөгембайдың өліміне"-сыртқы формасы жағынан жоқтау, тіпті реквием десе де болады.Ал мазмұны жағынан бұл шығарма-Бөгембай батырға арналған гимн.Мұнде Бөгембай-шынайы батыр,күллі халықтың сүйікті қаһарманы ретінде бейнеленеді.

"Бөгембай өлімін Абылай ханға естіртуі"-дәстүрлі осы жанрдың арнасынан бөлек.Түпкі мағынасына үңілсек, бұл-батыр мен ханның ел тағдырындағы ролі мен маңызы, әміршінің мемлекет өмірінде алатын орны туралы, дәлірек айтқанда, Абылай ханның заманы жайындағы кең диапазонды толғау.