9. Жиырылу термогенезі. «Дірілдеудің маңызы».

Жылу өндіруде бұлшық еттердің манызы зор. Өйткені бұлшық етгің жұмысында түзілген химиялық энергияның үштен бірі механикалық жұмысқа жұмсалса, калған үштен екі бөлімі жылуға айналады. Бұлшық ет жұмысының артуына байланысты жылу өндіру мен дененін температурасы да артады. Тыныш күйде адам шамамен 2000 ккал жылу өндірсе, бұлшық

ет жұмысы кезінде 4000-6000 ккал, ал өте ауыр жұмыс кезінде 9000 ккал жылу өндіреді. Егер организм тоңа бастаса, температуралық балансты сактайтын басқалай механизмдер іске косылады. Бұл кезде тері астында орналасқан майда-ұсақ бұлшық ет талшықтарының ретсіз жиырылуы немесе дірілі пайда болады. Бұлшық ет дірілін термореттеу механизмінің белсенділігін артгыру деп тануға болады, нәтижесінде жылу ендіру арта түседі. Бұл механизмнін организм үшін тиімді жағы бар, яғни барлық пайда болған энергиянын түгелі жылуға айналады, себебі ешқандай бұлшық ет жұмыс аткарып тұрған жоқ.Осы механизмнін орталық жүйке жүйесі аркылы реттелуі гипоталамустың ми діңгегі құрылымдарының бұлшық ет тонусын арттырумен сипатталады.

10. Жиырылуға байланысты емес термогенез.

Жана туған нәрестелер мен ұсақ сүтқоректі жануарларда басқа әсіресе қошқыл майдың май қышқылдарының тотығу жылдамдығының артуы, жалпы метаболизмді күшейтіп жылу өндіру арта түседі. Осы механизм жиырылуға байланысты емес термогенез деп аталады. Қошқыл майдың май қышқыддарының тотығуы макроэргтердің синтезін талап етпейді, нәтижесінде жылу максимальді түрде түзіледі. Осындай механизмде түзілген жылудың деңгейі негізгі алмасу нәтижесінде түзілген жылудан 3 есе артық түседі.

11. Физикалық термореттеу немесе жылу бөлу.

Сырткы ортаға жылу болу негізінен келесі процестерден тұрады: жылу өткізу, жылу сейілдіру, сұйыктардын тері арқылы және тыныс жолдары аркылы булануы. Жылудың біраз бөлігі тыныс шығарумен, несеп пен нәжіспен жоғалса, біразы салқындатылған тағамды қабылдау аркылы жоғалады. Сейілдіру және жылу өткізу арқылы жылу белудің түрі тері және қоршаған ортанын айырмашылығына байланысты және терінің температурасы қоршаған ортадан жоғары болса ғана іске асырылады. Теріде орналасқан терморецепторлар және қан тамырларда орналасқан рецепторлардан ақпарат гипоталамусқа барады.

Одан кейін гуморальдық және нервтік механизмдер іске қосылады. Гуморальдық механизм: гипоталамустан ақпарат гипофиздің тиреотропты гормонына түседі. Ол қалқанша бездің тироксин және трийодтиронин гормондарын бөледі. Бұлар терінін қан тамырларын кецейтеді. Нервтік механизм: гипоталамустан ақпарат сопақша мидын қантамыр қозғалткыш орталығына келеді. Оның вазодиляторлық бөлімі қозып, терінің, өкпенің, асқорыту жолдарының қан тамырларын кеңейтеді, нәтижесінде шығарушы мүшелер аркылы түзілген жылу сыртка шығады.

12.Булану – жылу бөлінудің негізгі жолы. Буланудың маңызы.

Булану арқылы жылу жоғалту – организмнін коршаған ортаға терінің тер арқылы, тыныс жолдарының дымқылы арқылы іске асырылады.

Адамда тердің тер бездері арқылы шығуы және тыныс жоддарының дымқылдануы үнемі жүреді. Қоршаған ортаның температурасы 20° С болса, адам өз денесінін 20% жылуын булану арқылы беледі. Қоршаған ортаның температурасынын артуы, ауыр физикалық жұмыс істеу, жылу еткізбейтін киімде (синтетикалық) ұзақ бөлу, тер бөлінуді ұлғайтып, оны 500-2000 г/с дейін артуы мүмкін.Жылу бөлінудің буланусыз жолдары.Жылу өткізу, жылу сейілдіру, және конвенциялық жолдар.

Жылу сейілдіру жолы. Адам өз денесінің коршаған ортаға инфрақызыл диапазонда электромагнитті толкын шашыратуы. Осындай жолмен жылу бөлінгенде, оның көлемі терінің және қоршаған орта арасындағы айырмашылыққа пропорционалды. Қоршаған орта температурасы 20° С

және салыстырмалы ылғалдығы 40-60% болса, ересек адам организмінен осы жолмен 40-60% жылу беріледі. Сейілдіру аркылы жылу белу коршаған орта ауасы төмендесе жоғарылап, керісінше коршаған орта температурасы жоғарыласа, бұл жолмен жылу жоғалту төмендейді.

Жылу өткізу жолы. Осы мехсишзмдегі ауаның киімнің маңызы.

Жылу бөлудің бұл жолында адам өз денесінің баска фнзикалық денесімен жанасуы кезінде іске асырылады. Осындай механизм арқылы берілетін жылудың көлемі жанасатын денелердің температурасының айырмашылығына, жанасу уақытына, жанасатын дененің жылу өткізгіштік қасиетіне пропорционалды.Құрғақ ауа, майлы тканьдер жьглуды өткізуі нашар. Киімнің майда ауа «көпіршікті» матадан тігілуі, адам денесшен жылу бөлійуін томендетеді. Ылғалды, булы ауа, су жоғары жылу еткізгіш қасиеттерге ие. Соидықтан төмен температурада, жоғары ылғалды қоршаған ортада адам денесінен көп жылу шығады. Ылғалды киімнін де жылуды сақтағыш қасиеті темендейді.

Жылу бөлудің конвекциялық жолы.

Адамның және судың козғалғыш бөлімдерінін көмегімен адам денесінен жылудын берілуі. Бұл механизмнің іске қосылуы үшін салқын ауа ағымы адам денесінен өтуі керек. Бұл кезде терімен жанасқан ауа жылынып, салкын ауанын порциясымен алмасып тұрады. Егерде коршаған орта температурасы 20° С, ауаньщ салыстырмалы ылғалдығы 40-60% болса, ересек адам организмінен конвекциялық жолмен 25-30% жылу шығарылып тұрады.Осындай жолмен жылу жоғалту арта түседі, егер ауаның ылғалдығы жоғарыласа (жел, вентиляция). Мысал ретінде жазғы аптап ыстыққа веер немесе вентилятор қолдану арқылы салқындауды келтіруге болады.