6. Дайын өнім және тауарлар есебі

Өнімнің өндіріс аясынан айналым аясына өтуін өнімнің шығарылуы деп атайды. Ұйым өнімін өткізу процесінде ақша қаражаттары алынады. Олардың есебінен жұмсалған шығындар жабылады, салықтар және басқа төлемдер бойынша бюджетпен; еңбекті төлеу бойынша жұмыс істеушілермен; жабдықтаушылар мен мердігерлермен, басқа кредиторлармен есеп айырысу жүргізіледі.

Ұйымның қаржылық жағдайының нығаюы өндірілген өнімнің дер кезінде дайындалуы мен өткізілуіне тәуелді. Дайын өнімнің бар болуы мен қозғалысы туралы ақпаратты жалпылау үшін 1320 «Дайын өнім» шоты арналған. Бұл шоттың дебеті бойынша өндірістен шығарылып, қоймаға берілген өнімнің нақты өзіндік құны көрсетіледі.Шоттың кредиті бойынша өткізілу тәртібінде тиелген немес сол жерде сатып алушыларға берілген дайын өнім есептен шығарылады. Сатып алушыларға дайын өнімдерді төлеу үшін есеп айырысу құжаттары ұсынылдаы. Дайын өнімдер ұйымның өзі қолданылуы үшін жіберілсе, онда «Дайын өнім» шотына кіріске алынбайды, 1310 «Шикізаттар мен материалдар» тобының сәйкес шоттарында немесе 7210 «Әкімшілік шығындар», 7110 «Өнімдерді сату және қызмет көрсетулер бойынша шығындар» шоттарында есептеледі.

Дайын өнімдер есебі бойынша шаруашылық операцияларының шоттар корреспонденциясы

№	Шаруашылық операция мазмұны	Дебет	Кредит
1.	Өндірістен дайын өнімдер шығарылды	1320	8110, 8210, 8310
2.	Сатылған өнімдердің іс жүзіндегі өзіндік құны қажетсіздендірілді	7010	1320
3.	Сатып алушыларға шот көрсетілді: сату құнына ҚҚС сомасына	1210, 2110	6010
4.	ҚҚС сомасы ағымдағы банктік шоттан бюджетке аударылды	3130	1030
5.	Сатып алушылардан ағымдағы банктік шотқа алынды	1030	1210, 2110
6.	Өнімдерді сату бойынша коммерциялық шығындар бейнеленді	7110	1310, 3350
7.	Есепті кезең соңында шоттар жабылды Табыстар Шығындар	6010 5610	5610 7110, 7010

Ұйымдар тауарларды Қазақстан Республикасының және шетелдік жабдықтаушылардан ала алады.

Қорларды сатып алу шығындарына мыналар жатады:

- кез келген сауда шегерімдерін, салықтық төлемдерді қайтаруды шегерумен сатып алу шығындары;

- импорт (баж) салығы және сатып алумен байланысты басқа да салықтар;

- жеткізумен байланысты шығындар;

- жүктерді тиеу және түсіру шығындары;

- және қорларды сатып алумен тікелей байланысты басқа шығындар.

Мысалы, АБС ұйымы шетелдік жабдықтаушыдан тауарлар сатып алды.

1. Жабдықтаушының шот- фактурасы 5000 $ мөлшерінде жабдықтау сомасына рәсімделді.

2. «EXW -зауытынан» жабдықтау шарты.

3. Қорлар 20.02.2006 жылы тиелді, жолда екі апта болды, АБС ұйымының қоймасына 05.03.2006 жылы кірістелді.

4. Доллар курсының теңгеге қатынасы келесідей болды:

10.02.2006 жылдан 20.02.2006 жылға дейін 1$ = 135 теңге;

21.02.2006 жылдан 30.02.2006 жылға дейін 1$ = 136 теңге;

01.03.2006 жылдан 10.03.2006 жылға дейін 1$ = 137 теңге;

5. Кеден декларациясын рәсімдеуде 01.03.2006 жылы баж жинағы 400 000 теңге және ҚҚС 102750 теңге сомасында төленді (5000*137*15%)=102750 теңге).

6. Темір жол қорларды транспортировкалау үшін 5000 теңге және 750 теңге сомасына ҚҚС төлеу үшін шотты 03.03.2006ж. ұсынды.

7. Ұйым «Такелаж» фирмасымен теміржол вагондарынан жүктерді түсіру және қоймаға материалдарды апару үшін келісімге отырды. «Такелаж» фирмасының шот- фактурасына сәйкес қызмет құны 2000 теңге және 300 теңге ҚҚС құрады.

8. Ұйымда қоймада бос орынның уақытша болмауына байланысты басқа жерден қойма жалдауына тура келді. Жалдың құны айына 1500 теңге қосылған 225 теңге ҚҚС.

Сонымен, осы қорларды сатып алу шығындары құрайды:

- шот- фактура бойынша құны: 5000*135=675000 теңге

Дебет шот 1330 675000

Кредит шот 3310, 4110 675000

- кеден жинағы:

Дебет шот 1330 400

Кредит шот 1030 400

- қосылған құн салығы құны:

Дебет шот 1420 102750

Кредит шот 1030 102750

- темір жол қызметтері:

Дебет шот 1330 5000

Дебет шот 1420 750

Кредит шот 3310, 4110 5750

- жүк түсірушілер қызметі:

Дебет шот 1330 2000

Дебет шот 1420 300

Кредит шот 3310, 4110 2300

Қойманы жалға лау шығындары қорларды сатып алу шығындарына жатпайды, олар дайын өнімнің өзіндік құнын кіретін өндірістік үстеме шығындар ретінде жіктеледі.

Сонымен, қорлардың өзіндік құны келесідей анықталады: 682 400 теңге (675000+400+5000+2000).

Сату үшін алынған тауарлардың бар болуы мен қозғалысының есебі үшін 1330 «Тауарлар» шоты арналған. Бұл шоттың дебеті бойынша сатып алынған тауарлардың құны көрсетіледі, ал кредитінен сатып алушыларға тиелген немесе жіберілген тауарлар құны есептен шығарылады.

Сатып алушыларға ұйымның қоймасынан тауарларды босату келісімдермен жүргізіледі. Сатылған тауарлардың іс жүзіндегі өзіндік құны 1330 «Тауарлар» тобы шоттарының кредитінен, 7010 «Сатылған өнімдердің және көрсетілген қызметтердің өзіндік құны» тобы шоттарының дебетіне қажетсіздендіріледі. Төленуге тиісті көрсетілген шоттардың сомалары 1210 «Сатып алушылар мен тапсырыс берушілердің қысқа мерзімді дебиторлық қарыздары» және 2110 «Сатып алушылар мен тапсырыс берушілердің ұзақ мерзімді дебиторлық қарыздары» шоттарының дебетіне, 6010 «Өнімдерді және қызметтерді сатудан табыстар» шотының кредитінен –жүргізіледі.

Сатып алушылардан ақшалардың түсуінде келесідей жазба жасалады:

Дебет шот 1010, 1030

Кредит шот 1210, 2110.

Ағымдағы банктік шоттан бюджетке ҚҚС сомасын аудару:

Дебет шот 3130 «ҚҚС»

Кредит шот 1030 «Ағымдағы банктік шоттағы ақшалар».

«Тауарлар» шоты бойынша кредиттік айналымдар №11 журнал- ордерде бейнеленеді.

Өзіндік тексеруге арналған сұрақтар.

Тақырыпты қаншалықты меңгергеніңізді білу үшін келесідей сұрақтарға жауап беріңіз.

1. Тауарлық-материалдық қорларға не жатады?

2. Тауарлық- материалдық қорларды бағалаудың қандай түрлері бар?

3. Қоймадағы материалдық бағалықтар бойынша қандай құжаттар толтырылады?

4. Материалдардың бухгалтериядағы есебінің жүргізілуі туралы не айтасыз.

5. Тауарлық-материалдық қорлардың есебі қандай шоттарда жүргізіледі?

6. Дайын өнімдер деген не?

7. Аяқталмаған өндіріс есебі қандай шоттарда жүргізіледі?

8. Дайын өнім есебінің жүргізілуі туралы айтыңыз.

9. Тауарлар бары және қозғалысының есебін айтыңыз.

10. Материалдық қорлардың түгендеуі туралы не білесіз.