2. Баланста шаруашылық операцияларының әсерінен болатын өзгерістер.

Шаруашылық қызметті жүзеге асыру процесінде әртүрлі әрекеттерден кәсіпорын мүлкі мен оларды көздерінің өзгерісі болады.

Шаруашылық операцияларының әсерінен мүлік өзгереді, ал ол бухгалтерлік баланста көрсетілетін болғандықтан, оның әсерін баланс та өзгереді.

Мысалы, ай ішінде келесіден шаруашылық операциялары жүзеге асқан.

1. Жұмысшылардың еңбек ақысын төлеу үшін кассаға есеп айырысу шотынан ақша түсті – 145 000 теңге.

2. Банк несиесі есебінен мердігерлер шоты төленді – 180 000 теңге.

3. Алынған материалдар үшін жабдықтаушы шоты төлемге қабылданды – 80 000 тг.

4. Кассадан еңбек ақы берілді – 140 000 теңге.

Сөйтіп, шаруашылық операциядардың нәтижесінде баланаста келесіндей өзгерістер болады:

1.	Активті А + және А – А = П	Активтіеі бір бап көбейеді, ал екіншісі сол сомаға азаяды. Баланс валютасы өзгермейді.
2.	Пассивті П + және П – А = П	Пассивтің 1 бабы көбейеді де, екіншісі сол сомаға азаяды. Баланс валютасы өзгермейді.
3.	Көбею жағына активті- пассивті А + және П + А = П	Бірдей сомаға активтегі де, пассивтегі де баптар көбейеді. Баланс валютасы да сол сомаға көбейеді.
4.	Азаю жағына активті пассивті А - және П – А = П	Активтегі және пассивтегі баптар бірдей сомаға азаяды. Баланс валютасы сол сомаға азаяды.

Кез келген шаруашылық операцияның нәтижесінде баланс активі мен пассивінің тепе-теңдігі әрқашан сақталады.

Өзіндік тексеруге арналған сұрақтар.

Тақырыпты қаншалықты меңгергеніңізді білу үшін келесідей сұрақтарға жауап беріңіз.

1.Бухгалтерлік баланс деген не?

2.Баланстың құрылымы қандай?

3.Бухгалтерлік баланстың активінде не көрсетіледі?

4.Бухгалтерлік баланста шаруашылық операциялардың әсерінен қандай өзгерістер болады?

5.Баланстың қандай түрлерін білесіз.

Тақырып 5. Бухгалтерлік шоттар және екі жақты жазу

Дәріс сабағының мазмұны:

1. Бухгалтерлік шоттар, олардың құрылысы.

2. Екі жақты жазу, оның мәні және маңызы.

3. Шоттардың жіктелуі.

4. Бухгалтерлік есеп шоттарының үлгі жоспары.

1. Бухгалтерлік шоттар, олардың құрылысы.

Кәсіпорында күнделікті көптеген шаруашылық операциялары жүргізіліп, мүлік, ақша қаржылары және міндеттемелер тұрақты қозғалыста болады да, құрамы мен орналасуы және қалыптасу қайнар көздері бойынша өзгеріп отырады.

Шаруашылық қызметті бақылап, басқару үшін белгілі бір кезеңге қаржылық өзгерісі туралы ақпараттар керек. Шаруашылық қаржыларының өзгерісі мен қозғалысын бухгалтерлік баланста бейнелеу мүмкін емес. Ол үшін өзара байланысты жүйеге біріккен бухгалтерлік шоттар қолданылады. Бухгалтерлік шоттар активтің, капиталдың және міндеттеменің әрбір түріне, сонымен қатар табыстар мен шығындарға да ашылады. Есептік кезеңдегі шаруашылық операциялардың есебі мен өзара байланысы құжат деректерінің негізінде шоттар көмегімен жүргізіледі.

Бухгалтерлік есеп шоты – шаруашылық қаржылары мен олардың қайнар көздерімен болатын шаруашылық операцияларын ақшалай бағада бейнелеу, ағымдағы бақылау және топтаудың тәсілі. Шот – бухгалтерлік есептегі ақпаратты жинақтаушы. Шоттар негізінде есеп берушіліктің ең негізгі формасы – бухгалтерлік құрылады. Шотта, оның атына байланысты көрсеткіш туралы барлық ақпарат жинақталады. Мысалы: 451 «Кассадағы ұлттық валютадағы ақша» шотында осы кассаға келіп түскен және алынған ақшалар туралы ақпараттар толық болады.

Шоттың көрнекті түрде бейнеленуін «Т – шот моделі» сызбасымен көрсетуге болады. Бұл қарапайым модель үш элементтен тұрады.

• атауы; сол жағы – дебет; оң жағы – кредит.

Модель шаруашылық қызмет факторларын талдау үшін қолданылады және мынадай көріністе болады.

Дебет Шоттың атауы Кредит

Сол жағында жазылған кез-келген жазба шотты дебеттеуді, оң жағындағы жазба шотты кредиттеуді білдіреді. «Дебет» және «Кредит» сөздері шоттың оң және сол бөліктерін бейнелеуге арналған бухгалтерлік терминдер. Бұл атаулар ежелден қалыптасқан. Шоттың әрбір жағы сомалардың азайғаны мен көбейгенін бейнелеуге арналған.

Шоттар бухгалтерлік баланс баптарымен тығыз байланысты. Сондықтан да олар активті және пассивті деп бөлінеді.

Активті шоттарда мүліктің барлық түрі, олардың бар болуы мен құрамы және қозғалысы есепке алынады. Активті шоттың алғашқы қалдығы тек дебеті жағында ғана болады. Қалдықты бухгалтерлік есепте «сальдо» деп те атайды.

Есептік кезең соңындағы активті шоттың сальдосы келесідей жолмен табылады.

Сдо(соң.)=Сдо(б)+∑ дебеттік айналым - ∑ кредиттік айналым. Соңғы қалдық тек қана дебеттік болады.

Пассивті шоттарда шаруашылық қаржыларының қалыптасу қайнар көздері мен міндеттемелер есептеледі. Мұнда алғашқы қалдық кредит жағында көрсетіледі.

Пассивтік шоттардағы есептік кезең соңындағы қалдық мынадай түрде анықталады:

Сдо(соң.)=Сдо(б)+∑ кредиттік айналым - ∑ дебеттік айналым.

Осыларды айта келіп, мынадай түйін жасауға болады:

- активті және пассивті шоттарда дебет және кредит қарама-қарсы мағынада болады;

- активті шоттарда дебет қалдық пен көбеюді, ал кредит мүлік пен міндеттемелердің азаюын көрсетеді;

- пассивті шоттарда, керісінше кредит қалдық пен көбеюді, ал дебет – қайнар көздердің азаюын көрсетеді;

- жаңа немесе соңғы қалдық (есептік кезең соңындағы) алғашқы қалдықтың қай жақта болғанына сәйкес, дебет жағында болса – дебетке, кредит жағында болса – кредитке жазылады.