1 −Кесте. Тоғанды балық шаруашылығының белдеулері

 

Тоғанды балық шаруашылығының белдеулері (ТМД елдерінде қабылданған жіктеме бойынша)	Облыстар
II	Солтүстік-Қазақстан, Ақмола облысының солтүстік бөлігі
III	Ақмола облысының оңтүстік бөлігі, Шығыс Қазақстан, Павлодар, Қостанай және Қарағанды облысыныңы солтүстік бөлігі
IV	Қостанай және Қарағанды облысының оңтүстік бөлігі, Ақтөбе және Алматы облысының солтүстік бөлігі
V	Ақтөбе облысының оңтүстік бөлігі, Шығыс Қазақстан, Атырау облысының солтүстік бөлігі
VI	Атырау және Алматы облысының оңтүстік бөлігі, Маңғыстау және Жамбыл, Қызылорда облыстарының солтүстік бөлігі
VII	Оңтүстік қазақстан және Маңыстау облыстарының оңтүстік бөлігі

 

Құнды балықтарды өсірумен айналысатын су айдындарындағы орташа балық өнімділігі 32,7 кг/га құрайды. Ал құнды балықтарды өсіру және оның өнімін алу жағынан ең жоғарғы 80-100 кг/га көрсеткішке теңіз маңындағы су айдындары ие болды.

Көлде құнды балық өсірумен айналысатын шаруашылықтардың жұмысына кедергі жасайтын бір ғана бөгет бар, ол көлдерге арналған қондырғылардың жоқтығы.

Құнды балықты индустриальды жолмен өсіру шаруашылықтары арнайы қондырғылар мен қауыздарды жабық су айналым жүйесімен қамтып, тікелей пайдаланады.

Тауарлы балық шаруашылығының индустиральды бағытының негізгі артықшылығы−шаруашылық су ауданды қамтиды. Өнім концентрациясы мен оның механизмінің қарапайымдылығы барлық техникалық процесстерді бір мезетте бақылау, басқару мүмкіншілігі жоғары.

Ішкі су қоймалардағы балық өнімділігн арттыру іс−шара кешеніне-балықтың құнды түрлерін акклиматизациялау және қолдан өсіру, сондай−ақ балық шаруашылықтардың су қоймаларын техникалық және биологиялық мелиорациялау шараларымен қамту.

 

2−кесте. Арнайы балық шаруашылғының барлық тоғандарына арналған негізгі норматив сипаты

 

Арнайы балық шаруашылғының барлық тоғандарына арналған негізгі норматив сипаты
Тоған аты	Ауданы, га	Тереңдігі, м		Су айналым, тәулік	Уақыт, тәулік			Бағыттардың қатынасы
		орташа	жоғарғы		толуы	ағызылуы
негізгі	Рельеф бойынша	Рельеф бойынша		+	30 дейін	30 дейін	Рельеф бойынша
қыстық	0,5–1,0	1,8	2,5	15—20	0,5–1,0	1,0–1,5	1:3
Шабақты	0,05–0,1	0,6	1,0	–	0,1	0,1	1:3
Май шабақты	0,2–1,0	0,8	1,5	–	0,2–0,5	0,2–0,5	1:3
Ересек балық	10–15	1,0–1,2	1,5	–	10–15	3–5	Рельеф бойынша
өрістеуші	50–100	1,3–1,5	2–2,5	–	10–20	5 дейін	Рельеф бойынша
Аналық жаздық	1–10	1,3–1,5	2–2,5	–	0,5–1,0	0,5	1:3
қондырғы	0,001–0,05	1,5	2,0	0,1	0,1	0,1	1:3
Оқшау-лаушы	0,2–0,3	1,8	2,5	15–20	0,5–1,0	1,0–1,5	1:3
Карантинді	0,2–0,3	1,5	2,0	–	0,5–1,0	1,0–1,5	1:3

 

Көл шаруашылықтары. Елімізде үлкенді–кішілі көлдер көп болғанымен, бірқатар көлдерге жетудің күрделілігіне және олардағы балық өнімділігінің төмендігіне байланысты балық өсіру кәсіпшілігінде осындай мол қорды пайдалану жеткіліксіз дәрежеде. Көлдердің балық өнімділігін арттыру мақсатында арнаулы балық шаруашылықтары құрылуы тиіс. Көлдегі тауарлы шаруашылықтарды жалпы көлемі 1,5-2,0 мың гектардан кем болмайтын көлдер жиынтығының негізінде құру тиімді болып табылады. Көл шаруашылықтарын құру барысында көлдерде балық өсіруге және балық аулауға дайындық жұмыстары жүргізілуі тиіс, бұл үшін тиісті орындарда (көлдердің бастауы мен құйылымында) шлюз−реттегіштер, бөгеттер және басқа да гидротехникалық құрылғылар салынып, жер телімдері дайындалып, қалыпты су режимі қалыптастырылады (көлдердің тиімді тереңдігін сақтау, көлдегі су деңгейін белгілеу), техникалық және биологиялық мелиорацияны, көлдерді тыңайтуды және балық көшеттігінде өсірілетін бағалы балық түрлерінің шабақтарымен толықтыруды қамтитын балық өсіру-мелиоративтік шаралар жүзеге асырылады.

Қазіргі кезде көл шаруашылықтарының айқын типтік құрылымы қалыптасуда. Қарқынды көл шаруашылығының құрамына балық төлдетуге арналған көлдер, тәлімбақ көлдер, балық қоңдандыруға арналған көлдер енеді.

Балық төлдетуге арналған көлдер – әрқайсысының аумағы 100–200 гектардан аспайтын, тереңдігі 2–4 м, шартты су алмасу коэффициенті 3–тен аспайтын көлдердің жиынтығы.

Өсірілетін шабақтарды ұзақ қашықтыққа тасымалдамау үшін, тәлімбақ көлдерді (серіктес көлдерді) балық қоңдандыруға арналған тоғандарға жақын маңайдан таңдаған тиімді. Тәлімбақтардың аумағы шаруашылықтың көлеміне қарай белгіленеді, бірақ олардың әрқайсысы 300 гектардан кем болмауы тиіс, тереңдігі – 1,5–2,0 м және шартты су алмасу коэффициенті 1–ге тең болуы тиіс. Ең тиімдісі ағыстағы және ағыстың алдындағы көл тәлімбақтары болып табылады. Жергілікті ихтиофаунаны жою үшін суды сорғызып алу, сондай–ақ химиялық әдіспен улауды қолдану ұсынылады.

Балық қоңдандыру көлдері – аумағы 5 мың гектарға дейін, тереңдігі – 3-5 м, шартты су алмасу коэффициенті 3–тен кем болмайтын көлдер.

Қалыптасқан жағдайға қарай шаруашылықтың құрамына инкубациялық кезең, балық өсірудің шарбақты жүйесі және әртүрлі шаруашылыққа арналған құрылыстар кіреді.

Өндірістік балықтардың бір түрі малинька, олар ұсақ болып,15-20см кемнен кем 60 см дейін теңгелері майда болады. Олар тек таза суларда өседі және ағынды суларда көбірек кездеседі.Өте әрекетшең балық болып ,2 метрлік сарқырамаға еркін жүзіп шыға алады.Бұл балық түрі Қазақстанда Іле малинкасы, Балқаш малинкасы атымен көп өсіріледі.Қазақстандағы барлық өндірістердің 30% құрайды және өндірістік балық түрі леч карп балығы тұқымдасына кіреді, оның денесі жалпақ, бойы 30 с м,1,5-2кг дейін барады. Бұл балық Арал көлі балық өндірісінің 40%-н құрайды. Бұл дәмді балықтың бірі болып, балықтардың ішінде жоғарғы орнында тұрады.

Орта Азияда сазан балықты білмейтін адам жоқ. Себебі сазан балығы әртүрлі жағдайда өмір сүруге үйренген.Бұл балық тұзды, тұщы,ағынды, көл суларда да еркін өмір сүреді. Оның бойы 1 метр, салмағы 30кг-ға жуық болады.Ұрықтану уақытыапрель, май айлары. Олардың бізде екі түрі кездеседі.

1. Қарапайым сазан өндірісте.

2. Декартив, күміс түсті сазан.

Тағы бір балықтың түрі Толстоловик болып, ол1958ж Алматы су қоймасына алып келген. 1961ж барлық жерлерге таралған. Бұл жыртқыш балық болып есептеледі. Өте әрекетшең, көбінесе бұл балық уылдырығы және шабақтармен қоректенеді. Сол үшін бұл балық бізде тез өршіген болып, балықтың жойылуынада себебші болған. Орта Азияға тән балықтың бір түрі жайын болып есептеледі. Бұл ең ірі балық болып есе,птеледі, ұзындығы 3м, салмағы 200кг артық. Оны басқа балықтардан оңай ажыратуға болады. Оның басы үлкен болып, қарны жалпақ, құйрық жағы жіңішке, сүйір болады.Екі жағында майда тістері бар , аузын ашқанда таңдай тістері де көрініп тұрады. Төменгі жағында 4 дана ұзын мұрттары бар, үстінгі жағында жуан, өте ұзын екі мұрты болып, оның үстіне кішкене екі көзі жайласқан.

Жайын тез аққан суларда, көлдерде көп болады, тереңде өмір сүреді. Амудария, Сырдария, Шу өзендерінде кездеседі. Өзендерде ағынды және сарқырамаларда көбірек болады. Май айларында ұрық тастайды.Бұл балықтардың көбеюі кем зерттелген. Сырт теңгелері болмайды. Ұрықтануда өзен көл деңгейлерін қазып, уылдырық шашып, жауып қояды, еркек балығы қарауылдайды. Сол үшін олар жұп өмір сүреді. Олар молюскалар ұсақ жәндіктермен қоректенеді, кейде ірі мал, адамдардыда аулайды.