- •Б.Ғ.К., доцент
- •Дәрістер жинағы
- •1.Қазақстан биоресурстарының маңызы.
- •2. Өсімдік биоресурстары. Ормандар және оның маңызы.
- •3. Жануарлар ресурстары. Жабайы және үй жануарлары.
- •Дәріс № 2 Шөл, шөлейт аймақ өсімдіктері.
- •1. Қазақстандағы шөл, шөлейт аймақтары.
- •2. Шөлейт аймағы, климат және өсімдіктердің дүниесі.
- •3. Шөл аймақтары, климаттық жағдайы және өсімдіктері.
- •Дәріс № 3 Құмды аймақ өсімдіктер дүниесі. Құм аймағы топырақтары.
- •1. Құмды аймағына жалпы сипаттама. Солтүстік құм аймақтары өсімдіктері.
- •2. Құм аймағы топырақтары. Оңтүстік құм өсімдіктері.
- •3. Құм аймағы топырағы түрлері. Топырақ құрамы тұздылығы.
- •4. Эфемерлер мене эфемероидтардың ерекшеліктері.
- •Дәріс № 4 Қазақстан су қоймалары өсімдіктер қоры. Өндірісте пайдаланылатын және қорғауға қажетті өсімдіктер дүниесі.
- •1. Су қоймаларына сипаттама. Су қоймаларында өсетін өсімдіктердің ерекшелігі.
- •2. Қазақстанның су қойма өсімдіктерінің өкілдері.
- •3. Қазақстанда жойылып бара жатқан өсімдіктер.
- •Дәріс №5 Қазақстан жануарлар дүниесі.
- •2. Биоэкологиялық аймақтарда жануарлардың таралуы.
- •3. Жануарлар мен өсімдіктердің өзара байланыстылығы.
- •4. Су құстарының сипаттамасы және миграциясы.
- •5. Маусымды және қорғауға алынған құстар.
- •Дәріс №6 Бірқазандар және аққулар.
- •1. Бірқазандардың сипаттамасы. Бұйра бірқазан ерекшелігі.
- •2. Қызғылт бірқазанның тіршілік етуі, көбейуі.
- •3. Аққулардың сипаттамасы және тіршілік етуі, маңызы.
- •Дәріс № 7 Бұталы орман құстары. Қазақстанда су жануарларының ресурстары. Балықтар.
- •1. Бұталы орман құстарына сипаттама.
- •2. Қырғауылдың тіршілік етуі, оны өсіру, маңызы.
- •3. Бекіре балығы мен насос тұқымдастар.
- •4. Тұқы (карп) тұқымдастар.
- •5. Көксерке тұқымдастар және лақа тұқымдастар.
- •1. Тұқы балықтарының сипаттамасы. Қарапайым сазан балық.
- •2. Қазақстандағы балық шаруашылығының маңызы.
- •1 −Кесте. Тоғанды балық шаруашылығының белдеулері
- •3. Усцинов және ысылдағыш геккон.
- •4. Шөл және түркістан агамасы. Сұр варан (кесірткенің бір түрі).
- •Дәріс №9 Жыландар отряды.
- •1. Соқыр және бума жыландар тұқымдасы.
- •2. Ала және улы жыландар.
- •Жылан жайлы аңыздар
- •Уының емдік қасиеттері
- •3. Су жыландарына жалпы сипаттама.
- •4. Қарапайым су жыланы тіршілігі. Жыландардың өндірістегі маңызы.
- •Дәріс №10 Қосмекенділер мен сүтқоректілер класы.
- •1.Каспий, батпақ, шөл тасбақалары.
- •4. Кірпі тустылар.
- •5. Жер қазушылар мен қол қанаттар туыстары.
- •Дәріс № 11 Жұп тұяқтылар отряды. Қабан туысы. Бұғылар отряды.
- •1. Жұп тұяқтыларға сипаттама.
- •2. Қабандар көбеюі, маңызы, жаулары, аурулары.
- •3. Еліктердің сырт көрінісі, жасау жағдайы, маңызы.
- •Дәріс № 12 Ұсақ мүйізділер туыстығы. Жайран және сайғақ (бөкен). Азия муфлогы және Архар.
- •1. Ұсақ мүйізділер сипаттамасы
- •2. Жайран мен бөкеннің сырт көрінісі және маңызы
- •3. Муфлондар келіп шығуы.
- •4. Архарлар, олардың маңызы.
- •Дәріс № 13 Кемірушілер және қоян тәрізділер отрядтары.
- •1. Тиындар туыстығы және жай тиындар. Тиындарды өндірісте пайдалану.
- •2. Сарышұнақ және құбыжық.
- •Сары сарышұнақ
- •Дикарбз (құбыжық). Түрі эхидна
- •3. Қоян туыстары.
- •4. Пишуха туыстылар.
- •5. Қоян туыстылардан пайдалану
- •1. Қожанның сырт көрінісі. Екі түсті қожан.
- •2. Ұзын құлақ жарқанат. Жарқанаттар маңызы.
- •3. Нутрияның келіп шығу тегі. Қазақстанда нутрия өндірісі және көбейіп дамуы.
- •Дәріс № 15 Андатра. Жыртқыштар отряды. Ит тустылар. Қасқыр.
- •1. Андатраның келіп шығуы және сырт көрінісі.
- •2. Андатраның кемшілігі және өндірісі.
- •3. Ит туыстыларға сипаттама. Қасқырлар түрлері, жасау жағдайы.
- •4. Түлкі оның жасау жағдайы. Ит туыстылардан өндірісте пайдалану.
4. Қарапайым су жыланы тіршілігі. Жыландардың өндірістегі маңызы.
Қарапайым су жыландары.
Бұла үлкен жыландар қатарына кіріп бойы 1,5 метрге барады. Бұл жылан қара түті болып, кейде жасыл, сұр түті болады. Желкесінде екі сары дағы бар. Бұл дақ ұзақтан байқалады. Бұл Қазақстанда Балқаш жағалауында кездеседі. Ол суда 40-50 метрге дейін сүңгей алады. Кейін тынс алуға шығады. Ол суда жай жүзеді. Балқашта Март айында ұйқысынан ойанады. Тұқымы Овальды болып екі айда шығады. Қазақстанда бір түрі жасайды.
Көлденең шұбар жылан.
Оның денесі өте жіңішке болып 150 см болады. Күл немесе Сары түстерде болады. Сырдария, Қаратауда кездеседі. Қыс ұйқысынан Март айында 4-6 жұмыртқа салады. Оның қорегі кесіртке,геккон,агама.
Оқ жылан оны әрекетіне қарап оқ жылан деп атайды. Ол өте жылдам әрекеттенеді ол усыз жылан.
Көптеген, әсiресе далалы жермен шөлдердегi бауырмен жорғалаушылар, ұлулар, жәндiктер, әртүрлi тышқантәрiздi кемiрушiлер және басқа да жануарларды қорек ете отырып, олардың санына үлкен әсер етедi. Өз орнында, бауырмен жорғалаушылар түлкi және күзен сияқты кәсiби аңдарына қорек болып келедi.
Әртүрлi елдер ертеден берi крокодил, үлкен жылан және кесiрткелердiң терiсiн, портфель, чемодан, аяқ-киiм, белдiктер жасауда қолданады. Крокодилдердiң терiсi ерекше бағаланады, олардың таралған жерлерiндегi саны өте азайған және оларды қорғауға алып, арнайы фермаларда өсiредi.
Ерте кезден берi кейбiр тасбақа түрiнiң сауытының мүйiздi тақташалары қолданылады. Арнайы өңдеу арқылы, олардан көзiлдiрiктерге оправа, тарақтар және басқа да заттар жасайды. Кейбiр елдерде тасбақаның етiмен жұмыртқасын қорекке қолданады.
Медицинада жылан уын кеңiнен пайдаланады. Одан әртүрлi дәрiлер дайындайды. Уды алу үшiн арнайы жылан тәлiмбақтары құрылған. Ташкентте, Бишкекте үлкен жылан фермалары бар. Бұл жерде Орта Азия мен Қазақстанның әбжылан, қарасұр жылан, атпа құмжыланын және басқа да улы жыландар бар.
Көптеген бауырымен жорғалаушылар адам шаруашылығына зиян келтiредi. Мысалы, Орта азиялық тасбақа темiржол үймелерiн, суармалы каналдар жағалауын, дамбыларды бұзып, жол салады. Улы жыландардың шағуынан, әсiресе оңтүстiк Шығыс Азия мен Оңтүстiк Америкада адамдар өледi.
Кәсiби және улы бауырымен жорғалаушыларды жоюмен байланысты, олардың саны азайып, жоғалу қауiпi туды. Сирек кездесетiн және жоғалып бара жатқан бауырымен жорғалаушыларды сақтау үшiн, оларды қорғау керек. Су кеселдi, қиыршығыстық тасбақаны, ортаазиялық әбжыланды және басқада көптеген жануарларды жоюға тиым салынған.
Негізгі әдебиеттер:
1. Бартов В.Ф. Экономические аспекты экологические аспекты.
2. Экологические кризисы. М.1970г.
3. Веклиг О.А. Эколого – экономические противоречия. Киев – 1991
4. Охрана ланщафтов М.1982г.
5. Природные ресурсы и охрана окружающей среды в респуб. Казахстан. А-А. 1994г.
Қосымша әдебиеттер:
1. Госид 17.11.01.77. Гидросфера, Использование и охрана вод М.1977г.
2. Госид 27, 59, 3, 88. Почвы, термины и определения М. 1988
3. Госид 12,1.03.84. Атмосфера М. 1984г.
Дәріс №10 Қосмекенділер мен сүтқоректілер класы.
Дәріс жоспары:
1.Каспий, батпақ, шөл тасбақалары.
2. Жетісу бақатіс.
3. Құрбақа, көл бақасы.
4. Кірпі тустылар.
5. Жер қазушылар мен қол қанаттар туыстары.
Дәріс ұзақтығы: 1 сағат