- •Б.Ғ.К., доцент
- •Дәрістер жинағы
- •1.Қазақстан биоресурстарының маңызы.
- •2. Өсімдік биоресурстары. Ормандар және оның маңызы.
- •3. Жануарлар ресурстары. Жабайы және үй жануарлары.
- •Дәріс № 2 Шөл, шөлейт аймақ өсімдіктері.
- •1. Қазақстандағы шөл, шөлейт аймақтары.
- •2. Шөлейт аймағы, климат және өсімдіктердің дүниесі.
- •3. Шөл аймақтары, климаттық жағдайы және өсімдіктері.
- •Дәріс № 3 Құмды аймақ өсімдіктер дүниесі. Құм аймағы топырақтары.
- •1. Құмды аймағына жалпы сипаттама. Солтүстік құм аймақтары өсімдіктері.
- •2. Құм аймағы топырақтары. Оңтүстік құм өсімдіктері.
- •3. Құм аймағы топырағы түрлері. Топырақ құрамы тұздылығы.
- •4. Эфемерлер мене эфемероидтардың ерекшеліктері.
- •Дәріс № 4 Қазақстан су қоймалары өсімдіктер қоры. Өндірісте пайдаланылатын және қорғауға қажетті өсімдіктер дүниесі.
- •1. Су қоймаларына сипаттама. Су қоймаларында өсетін өсімдіктердің ерекшелігі.
- •2. Қазақстанның су қойма өсімдіктерінің өкілдері.
- •3. Қазақстанда жойылып бара жатқан өсімдіктер.
- •Дәріс №5 Қазақстан жануарлар дүниесі.
- •2. Биоэкологиялық аймақтарда жануарлардың таралуы.
- •3. Жануарлар мен өсімдіктердің өзара байланыстылығы.
- •4. Су құстарының сипаттамасы және миграциясы.
- •5. Маусымды және қорғауға алынған құстар.
- •Дәріс №6 Бірқазандар және аққулар.
- •1. Бірқазандардың сипаттамасы. Бұйра бірқазан ерекшелігі.
- •2. Қызғылт бірқазанның тіршілік етуі, көбейуі.
- •3. Аққулардың сипаттамасы және тіршілік етуі, маңызы.
- •Дәріс № 7 Бұталы орман құстары. Қазақстанда су жануарларының ресурстары. Балықтар.
- •1. Бұталы орман құстарына сипаттама.
- •2. Қырғауылдың тіршілік етуі, оны өсіру, маңызы.
- •3. Бекіре балығы мен насос тұқымдастар.
- •4. Тұқы (карп) тұқымдастар.
- •5. Көксерке тұқымдастар және лақа тұқымдастар.
- •1. Тұқы балықтарының сипаттамасы. Қарапайым сазан балық.
- •2. Қазақстандағы балық шаруашылығының маңызы.
- •1 −Кесте. Тоғанды балық шаруашылығының белдеулері
- •3. Усцинов және ысылдағыш геккон.
- •4. Шөл және түркістан агамасы. Сұр варан (кесірткенің бір түрі).
- •Дәріс №9 Жыландар отряды.
- •1. Соқыр және бума жыландар тұқымдасы.
- •2. Ала және улы жыландар.
- •Жылан жайлы аңыздар
- •Уының емдік қасиеттері
- •3. Су жыландарына жалпы сипаттама.
- •4. Қарапайым су жыланы тіршілігі. Жыландардың өндірістегі маңызы.
- •Дәріс №10 Қосмекенділер мен сүтқоректілер класы.
- •1.Каспий, батпақ, шөл тасбақалары.
- •4. Кірпі тустылар.
- •5. Жер қазушылар мен қол қанаттар туыстары.
- •Дәріс № 11 Жұп тұяқтылар отряды. Қабан туысы. Бұғылар отряды.
- •1. Жұп тұяқтыларға сипаттама.
- •2. Қабандар көбеюі, маңызы, жаулары, аурулары.
- •3. Еліктердің сырт көрінісі, жасау жағдайы, маңызы.
- •Дәріс № 12 Ұсақ мүйізділер туыстығы. Жайран және сайғақ (бөкен). Азия муфлогы және Архар.
- •1. Ұсақ мүйізділер сипаттамасы
- •2. Жайран мен бөкеннің сырт көрінісі және маңызы
- •3. Муфлондар келіп шығуы.
- •4. Архарлар, олардың маңызы.
- •Дәріс № 13 Кемірушілер және қоян тәрізділер отрядтары.
- •1. Тиындар туыстығы және жай тиындар. Тиындарды өндірісте пайдалану.
- •2. Сарышұнақ және құбыжық.
- •Сары сарышұнақ
- •Дикарбз (құбыжық). Түрі эхидна
- •3. Қоян туыстары.
- •4. Пишуха туыстылар.
- •5. Қоян туыстылардан пайдалану
- •1. Қожанның сырт көрінісі. Екі түсті қожан.
- •2. Ұзын құлақ жарқанат. Жарқанаттар маңызы.
- •3. Нутрияның келіп шығу тегі. Қазақстанда нутрия өндірісі және көбейіп дамуы.
- •Дәріс № 15 Андатра. Жыртқыштар отряды. Ит тустылар. Қасқыр.
- •1. Андатраның келіп шығуы және сырт көрінісі.
- •2. Андатраның кемшілігі және өндірісі.
- •3. Ит туыстыларға сипаттама. Қасқырлар түрлері, жасау жағдайы.
- •4. Түлкі оның жасау жағдайы. Ит туыстылардан өндірісте пайдалану.
Дәріс № 12 Ұсақ мүйізділер туыстығы. Жайран және сайғақ (бөкен). Азия муфлогы және Архар.
Дәріс жоспары:
Ұсақ мүйізділер сипаттамасы.
Жайран мен бөкеннің сырт көрінісі және маңызы.
Муфлондар келіп шығуы.
Архарлар, олардың маңызы.
Дәріс ұзақтығы: 1 сағат
1. Ұсақ мүйізділер сипаттамасы
Жайран кіші әдемі және бақшалы бұғылар отрядына жатады. Ол бойы 70см ге дейін салмағы 30 кг дейін барады түсі жауырыны жаз айларында сары сұрғылт бауыры ақ клетка сұрғылт түске өтеді. Құйрығы барлық уақытта қара ұштары ақ, ересектерінде мүйіздері қара болып 40см ге дейін барады. Сондықтан қара сырғалардан құралған. Жайрандан құм және жартылай құм жануары таулы аймақтарда кем, тек тегіс тау төктерінде кездеседі. Қатты топырақ тасты жерлерде жасайды. Құмды аймақтарға кірмейді кіруі қиын болады. Олардың аяқтары жіңішке болып ұштарында кіші тұяқтары бар ол құм қарға тікелей бастауыл қатты жерлерге бейімделген болып олар 5м ге дейін секіре алады, 55-60 км сағатына жүгіре алады. Сезгі мүшелерінен есту мүшесі күшті өркендеген ал көруі төменірек иіс сезу және төмен.
Қыс айлрында күндіз күні жазда азанда кеште белсенді өмір сүреді басқа кездерде жасырын жатып күнелетеді.
2. Жайран мен бөкеннің сырт көрінісі және маңызы
Көктем айларында жасыл шөптермен қоректеніп суға талабы кем болады, жазда шөпке қарағанда күніне суға келеді соның үшін су көздерінен алстамайды. Көп жерлерде олар қоныс аударып тұрады. Бізе Балхаштан Алатайға, байтақ даладан Шу өзені Оңтүстігіне көшеді. Қыс айларында тобырмен жүреді. Қосылу уақытында бір семейке 2-5 самкадан тура келеді. Олар семкаларды қорғап көп соқтығысады. Жайрандар апрел май айларында қосылғаннан кейін 5-6 айдан кейін балалайды. Салекалары көбнесе 2-данадан блалайды олар балаларын күніне 3-рет емізеді. Балалары алғашқы 5-6 күнде қауи болғандай қампиады, пийң туылған нейрон 2,5 кг бір айда 7-8 кг ға ал 6-айда 12-20 кг ға дейін жетеді ірі еркектері 40кг ға дейін барады. Мүйіздері бір ашылғанан өсе бастайды пиаирануан көктемде түлейді.
3. Муфлондар келіп шығуы.
Азия муфлогы жабайы қойлар туысына жатады. Ірілігімен үй қойларына жақын келеді. Бойы 1 м-ге жуық, салмағы 70-80 кг. Жаз айларында сарғыш-қызыл, құрсағы ақ түсте, муфлонның мүйізі күшті. Мүйізінің ұзындығы 80-90 см-ге жетеді. Түсі сарғыш болады. Сашкалары мүйізі кіші әлсіз болады. “Азия муфлоны” үстіртте, 250-300 м таулы аудандарда жасайды. Олар тобында 10-15 болып жасайды. Еркектері бөлек жасайды. Қосылу уақыты қараша айлары болып сәуір айларында балалай бастайды. 1-2 қозы туады. Балалары алғашқы күндері әлсіз болып жасырын жатады. Бір айлардан кейін шөп жеуді бастайды. 3 жылдан соң ересек болып жетіледі. Азия муфлондары шөппен қоректеніп көбінесе жусан масақты егіндер жеп қоректенеді. Олар шөлді аласа таулы аймақтарда жасағаны үшін үй жануарлары іше алмайтын тұзды суларды іше алады.
Олардың жауы қасқыр және гепард. Азия муфлондары еті тәтті, терісі құнды болғандығы үшін алғашқы дәуірлерде өндірісте қолданылған. Адамдар аулаумен бірге үйгеде үйрете бастаған. Қазіргі уақытта аулауға тиым салынған. Азия муфлондарының 10 түр асты болып, бізде 4 түр асты кездеседі. Олар барлығы бір-бірінен ірілігі, түсі, мүйізімен ажыратылады.