- •Б.Ғ.К., доцент
- •Дәрістер жинағы
- •1.Қазақстан биоресурстарының маңызы.
- •2. Өсімдік биоресурстары. Ормандар және оның маңызы.
- •3. Жануарлар ресурстары. Жабайы және үй жануарлары.
- •Дәріс № 2 Шөл, шөлейт аймақ өсімдіктері.
- •1. Қазақстандағы шөл, шөлейт аймақтары.
- •2. Шөлейт аймағы, климат және өсімдіктердің дүниесі.
- •3. Шөл аймақтары, климаттық жағдайы және өсімдіктері.
- •Дәріс № 3 Құмды аймақ өсімдіктер дүниесі. Құм аймағы топырақтары.
- •1. Құмды аймағына жалпы сипаттама. Солтүстік құм аймақтары өсімдіктері.
- •2. Құм аймағы топырақтары. Оңтүстік құм өсімдіктері.
- •3. Құм аймағы топырағы түрлері. Топырақ құрамы тұздылығы.
- •4. Эфемерлер мене эфемероидтардың ерекшеліктері.
- •Дәріс № 4 Қазақстан су қоймалары өсімдіктер қоры. Өндірісте пайдаланылатын және қорғауға қажетті өсімдіктер дүниесі.
- •1. Су қоймаларына сипаттама. Су қоймаларында өсетін өсімдіктердің ерекшелігі.
- •2. Қазақстанның су қойма өсімдіктерінің өкілдері.
- •3. Қазақстанда жойылып бара жатқан өсімдіктер.
- •Дәріс №5 Қазақстан жануарлар дүниесі.
- •2. Биоэкологиялық аймақтарда жануарлардың таралуы.
- •3. Жануарлар мен өсімдіктердің өзара байланыстылығы.
- •4. Су құстарының сипаттамасы және миграциясы.
- •5. Маусымды және қорғауға алынған құстар.
- •Дәріс №6 Бірқазандар және аққулар.
- •1. Бірқазандардың сипаттамасы. Бұйра бірқазан ерекшелігі.
- •2. Қызғылт бірқазанның тіршілік етуі, көбейуі.
- •3. Аққулардың сипаттамасы және тіршілік етуі, маңызы.
- •Дәріс № 7 Бұталы орман құстары. Қазақстанда су жануарларының ресурстары. Балықтар.
- •1. Бұталы орман құстарына сипаттама.
- •2. Қырғауылдың тіршілік етуі, оны өсіру, маңызы.
- •3. Бекіре балығы мен насос тұқымдастар.
- •4. Тұқы (карп) тұқымдастар.
- •5. Көксерке тұқымдастар және лақа тұқымдастар.
- •1. Тұқы балықтарының сипаттамасы. Қарапайым сазан балық.
- •2. Қазақстандағы балық шаруашылығының маңызы.
- •1 −Кесте. Тоғанды балық шаруашылығының белдеулері
- •3. Усцинов және ысылдағыш геккон.
- •4. Шөл және түркістан агамасы. Сұр варан (кесірткенің бір түрі).
- •Дәріс №9 Жыландар отряды.
- •1. Соқыр және бума жыландар тұқымдасы.
- •2. Ала және улы жыландар.
- •Жылан жайлы аңыздар
- •Уының емдік қасиеттері
- •3. Су жыландарына жалпы сипаттама.
- •4. Қарапайым су жыланы тіршілігі. Жыландардың өндірістегі маңызы.
- •Дәріс №10 Қосмекенділер мен сүтқоректілер класы.
- •1.Каспий, батпақ, шөл тасбақалары.
- •4. Кірпі тустылар.
- •5. Жер қазушылар мен қол қанаттар туыстары.
- •Дәріс № 11 Жұп тұяқтылар отряды. Қабан туысы. Бұғылар отряды.
- •1. Жұп тұяқтыларға сипаттама.
- •2. Қабандар көбеюі, маңызы, жаулары, аурулары.
- •3. Еліктердің сырт көрінісі, жасау жағдайы, маңызы.
- •Дәріс № 12 Ұсақ мүйізділер туыстығы. Жайран және сайғақ (бөкен). Азия муфлогы және Архар.
- •1. Ұсақ мүйізділер сипаттамасы
- •2. Жайран мен бөкеннің сырт көрінісі және маңызы
- •3. Муфлондар келіп шығуы.
- •4. Архарлар, олардың маңызы.
- •Дәріс № 13 Кемірушілер және қоян тәрізділер отрядтары.
- •1. Тиындар туыстығы және жай тиындар. Тиындарды өндірісте пайдалану.
- •2. Сарышұнақ және құбыжық.
- •Сары сарышұнақ
- •Дикарбз (құбыжық). Түрі эхидна
- •3. Қоян туыстары.
- •4. Пишуха туыстылар.
- •5. Қоян туыстылардан пайдалану
- •1. Қожанның сырт көрінісі. Екі түсті қожан.
- •2. Ұзын құлақ жарқанат. Жарқанаттар маңызы.
- •3. Нутрияның келіп шығу тегі. Қазақстанда нутрия өндірісі және көбейіп дамуы.
- •Дәріс № 15 Андатра. Жыртқыштар отряды. Ит тустылар. Қасқыр.
- •1. Андатраның келіп шығуы және сырт көрінісі.
- •2. Андатраның кемшілігі және өндірісі.
- •3. Ит туыстыларға сипаттама. Қасқырлар түрлері, жасау жағдайы.
- •4. Түлкі оның жасау жағдайы. Ит туыстылардан өндірісте пайдалану.
4. Архарлар, олардың маңызы.
Архар. Ол айтарлыдай ірі муфлон болып, бойы 125 см, салмағы 200 кг дейін, самкалары 100 кг-ға жуық, түсі сарғыш, сұрғылт, құрсағы ақ, мойын жүндері болмайды. Қошқар және қойларында мүйіз болады. Мүйіздері 1,5-2 рет айналып ұшы сыртқа қарай бағытталған, түстері сары. Оның терісі қатты, жүнді және қалың болғаны үшін жылы болады. Сәуір-мамыр айларында түлейді. Бізде Алтай, Тянь-шан, балшықтың солтүстгінде кездеседі. Тегістеу таулы аймақтарда жасайды. Олар шыңдарға шыға алмайды, бірақта қасқырлар шыға алмайтын шыңдарға шығады. Олардың әрекетіне қалың қарлар әсерін тигізеді. Соның үшін қыста таудың оңтүстігіне өтеді. Олар күндізі жайылады, жазда таңертең кешке белсенді өмір сүреді. Қошқарлары бөлек жүреді, қойларынан 500-800 м-дей жоғары жайылады. Қойлар 10-15 басы бірігіп жүреді. Қыс айларының басында қосылады, сәуір айларында жалғыз, кенен-кем егіз балалайды. 1-2 күнде балалары анасына ереді. 1 айда шөп жегенімен 6-7 айға дейін анасын емеді. 4 жаста ересек болады. Олар шөппен қоректенеді, қыста қураған шөптерді жейді. Олардың жаулары көп емес, қасқырлар көпшілік болып қуып ұстайды. Барыстар қауіпті жауы болып есептеледі. Архарлар аңшылық және өндірісте көп пайдаланады. Оларды аулауда арнайы әдіспен пайдаланылады. Олар өте сақ аңдар, құлағы жақсы естейді, ұзақты жақсы көреді. Қазіргі уақытта аулауға тиым салынған. Кейбір мәліметтерге қарағанда архар үй қойларының алғашқы атасы есептеледі. Архардың 9 түр асты болып бізде 4 түрі жасайды.
Негізгі әдебиеттер:
1. Бартов В.Ф. Экономические аспекты экологические аспекты.
2. Экологические кризисы. М.1970г.
3. Веклиг О.А. Эколого – экономические противоречия. Киев – 1991
4. Охрана ланщафтов М.1982г.
5. Природные ресурсы и охрана окружающей среды в респуб. Казахстан. А-А. 1994г.
Қосымша әдебиеттер:
1. Госид 17.11.01.77. Гидросфера, Использование и охрана вод М.1977г.
2. Госид 27, 59, 3, 88. Почвы, термины и определения М. 1988
3. Госид 12,1.03.84. Атмосфера М. 1984г.
Дәріс № 13 Кемірушілер және қоян тәрізділер отрядтары.
Дәріс жоспары:
Тиындар туыстығы және жай тиындар. Тиындарды өндірісте пайдалану.
Сарышұнақ және құбыжық.
Қоян туыстары.
Пишуха туыстылар.
Қоян туыстылардан пайдалану.
Дәріс ұзақтығы: 1 сағат
1. Тиындар туыстығы және жай тиындар. Тиындарды өндірісте пайдалану.
Тиын кіші бойлы болып сыркөрінісінен өте назар аударатын жануар. Бойы 21-24 см денесі өте әрекетшен. Ұзын мамық құйрығы бар құлағы кіші болып қылшықтары арасынан үлпілдеп көрінбей тұрады. Тері түсі өзгеріп тұрады жазда сорғыш және қараңтыр қыста сырғыш құйрығынын түсі өзгермейді. Жылына 2рет түлейді. Түлеуімен басқа жануар ерекшеленеді. Көктемде түлегенде март айларында басынан бастап құйрығына қарай түлей бастайды.
Ал ноябрь айларында құйрығынан басына қарай түлейді. Құйрығы 1рет түлейді. Тиын нағыз орманда жасайтын жануарлар. Ол Еуропа Сібірлерде қалын ормандарда кең тараған. Себебі олар ағаштан ағашқа секіріп өтеді. Оның денесі ұзыншақ аяқтары ұзын,бармақтарында өткір тырнақтары болады.Соның үшін ол жіңішке бұтақтарға шыға алады.Оның құйрығы секіргенде порашют ролін атқарады.Кейде жерге де түсіп жылдам жүгіре алады.Ол күндіз тіршілік етеді. Күшті суық борандарда індерінен шықпай жатады.Ағаш қуысында кейде ағаш бүтақтарын құрайды. Індері жылы болады. Олар екі үш рет жылыны балалайды.Алғашқы балалауы март апрель айына дұрыс келеді. Тиын 5-10ға дейін бала қояды.Жылына орташа 20 бала өсіреді.Соның үшін олар тез тез орын ауыстырып тұрады.Тиындар суда жақсы жүзеді.Жүзгенде құйрығын көтеріп алады.Бірақта құйрығы суға малынса суға батып кетеді.Тиындар түрлі өсімдіктермен қоректенеді.Ең жақсы хвоный жаңғақтар сондайақ өсімдіктің жас бүршіктерін де қоректенеді өсімдіктің жемісін жейді.
Тиын кемірушілердің ішіндегі ең өндірісте бағанысы.
Кеңес өкіметі кезінде милондап тиындар терісі дайындаған. Тиын Орта Азияға кейінгі жылдары алып келінді. Қазіргі уақытта Жоңғар, Алатау, Тяньшальдтрда олардың саны өндіріске дейін жетті. Орта Азияда тиындар жақсы жасап көбейіп, қоректік зат түрінде өзгертті. Семей облыстарындашырша ағаштары көп болғандықтан жануарлар олардың тұқымын жеуге өтті. Сондай-ақ жас бүршіктерін жай бастайды.
Олар біздің жағдайымызда 2рет 3-4 балалайды. Тиындар үлкен миырацилланушы жануарлар болғандықтан жай тиын 42 түр ұсті кездеседі. Орта Азияға алып келген түрлі телеутка деп атап ол обь, ертіс аудандарына таралады. Қазіргі уақыттаосы аудандарда өте қалың түсі ашық сұрғылт түр үсті пайда болады.