- •Б.Ғ.К., доцент
- •Дәрістер жинағы
- •1.Қазақстан биоресурстарының маңызы.
- •2. Өсімдік биоресурстары. Ормандар және оның маңызы.
- •3. Жануарлар ресурстары. Жабайы және үй жануарлары.
- •Дәріс № 2 Шөл, шөлейт аймақ өсімдіктері.
- •1. Қазақстандағы шөл, шөлейт аймақтары.
- •2. Шөлейт аймағы, климат және өсімдіктердің дүниесі.
- •3. Шөл аймақтары, климаттық жағдайы және өсімдіктері.
- •Дәріс № 3 Құмды аймақ өсімдіктер дүниесі. Құм аймағы топырақтары.
- •1. Құмды аймағына жалпы сипаттама. Солтүстік құм аймақтары өсімдіктері.
- •2. Құм аймағы топырақтары. Оңтүстік құм өсімдіктері.
- •3. Құм аймағы топырағы түрлері. Топырақ құрамы тұздылығы.
- •4. Эфемерлер мене эфемероидтардың ерекшеліктері.
- •Дәріс № 4 Қазақстан су қоймалары өсімдіктер қоры. Өндірісте пайдаланылатын және қорғауға қажетті өсімдіктер дүниесі.
- •1. Су қоймаларына сипаттама. Су қоймаларында өсетін өсімдіктердің ерекшелігі.
- •2. Қазақстанның су қойма өсімдіктерінің өкілдері.
- •3. Қазақстанда жойылып бара жатқан өсімдіктер.
- •Дәріс №5 Қазақстан жануарлар дүниесі.
- •2. Биоэкологиялық аймақтарда жануарлардың таралуы.
- •3. Жануарлар мен өсімдіктердің өзара байланыстылығы.
- •4. Су құстарының сипаттамасы және миграциясы.
- •5. Маусымды және қорғауға алынған құстар.
- •Дәріс №6 Бірқазандар және аққулар.
- •1. Бірқазандардың сипаттамасы. Бұйра бірқазан ерекшелігі.
- •2. Қызғылт бірқазанның тіршілік етуі, көбейуі.
- •3. Аққулардың сипаттамасы және тіршілік етуі, маңызы.
- •Дәріс № 7 Бұталы орман құстары. Қазақстанда су жануарларының ресурстары. Балықтар.
- •1. Бұталы орман құстарына сипаттама.
- •2. Қырғауылдың тіршілік етуі, оны өсіру, маңызы.
- •3. Бекіре балығы мен насос тұқымдастар.
- •4. Тұқы (карп) тұқымдастар.
- •5. Көксерке тұқымдастар және лақа тұқымдастар.
- •1. Тұқы балықтарының сипаттамасы. Қарапайым сазан балық.
- •2. Қазақстандағы балық шаруашылығының маңызы.
- •1 −Кесте. Тоғанды балық шаруашылығының белдеулері
- •3. Усцинов және ысылдағыш геккон.
- •4. Шөл және түркістан агамасы. Сұр варан (кесірткенің бір түрі).
- •Дәріс №9 Жыландар отряды.
- •1. Соқыр және бума жыландар тұқымдасы.
- •2. Ала және улы жыландар.
- •Жылан жайлы аңыздар
- •Уының емдік қасиеттері
- •3. Су жыландарына жалпы сипаттама.
- •4. Қарапайым су жыланы тіршілігі. Жыландардың өндірістегі маңызы.
- •Дәріс №10 Қосмекенділер мен сүтқоректілер класы.
- •1.Каспий, батпақ, шөл тасбақалары.
- •4. Кірпі тустылар.
- •5. Жер қазушылар мен қол қанаттар туыстары.
- •Дәріс № 11 Жұп тұяқтылар отряды. Қабан туысы. Бұғылар отряды.
- •1. Жұп тұяқтыларға сипаттама.
- •2. Қабандар көбеюі, маңызы, жаулары, аурулары.
- •3. Еліктердің сырт көрінісі, жасау жағдайы, маңызы.
- •Дәріс № 12 Ұсақ мүйізділер туыстығы. Жайран және сайғақ (бөкен). Азия муфлогы және Архар.
- •1. Ұсақ мүйізділер сипаттамасы
- •2. Жайран мен бөкеннің сырт көрінісі және маңызы
- •3. Муфлондар келіп шығуы.
- •4. Архарлар, олардың маңызы.
- •Дәріс № 13 Кемірушілер және қоян тәрізділер отрядтары.
- •1. Тиындар туыстығы және жай тиындар. Тиындарды өндірісте пайдалану.
- •2. Сарышұнақ және құбыжық.
- •Сары сарышұнақ
- •Дикарбз (құбыжық). Түрі эхидна
- •3. Қоян туыстары.
- •4. Пишуха туыстылар.
- •5. Қоян туыстылардан пайдалану
- •1. Қожанның сырт көрінісі. Екі түсті қожан.
- •2. Ұзын құлақ жарқанат. Жарқанаттар маңызы.
- •3. Нутрияның келіп шығу тегі. Қазақстанда нутрия өндірісі және көбейіп дамуы.
- •Дәріс № 15 Андатра. Жыртқыштар отряды. Ит тустылар. Қасқыр.
- •1. Андатраның келіп шығуы және сырт көрінісі.
- •2. Андатраның кемшілігі және өндірісі.
- •3. Ит туыстыларға сипаттама. Қасқырлар түрлері, жасау жағдайы.
- •4. Түлкі оның жасау жағдайы. Ит туыстылардан өндірісте пайдалану.
Дәріс № 4 Қазақстан су қоймалары өсімдіктер қоры. Өндірісте пайдаланылатын және қорғауға қажетті өсімдіктер дүниесі.
Дәріс жоспары:
1. Су қоймаларына сипаттама. Су қоймаларында өсетін өсімдіктердің ерекшелігі.
2. Қазақстанның су қойма өсімдіктерінің өкілдері.
3. Қазақстанда жойылып бара жатқан өсімдіктер.
Дәріс ұзақтығы: 1 сағат
1. Су қоймаларына сипаттама. Су қоймаларында өсетін өсімдіктердің ерекшелігі.
Әрбір мемлекеттің табиғаты қойнынан түрлі су қоймалары, көл, көлшіктер т.б. табуға болады. Су жасау орталығы болғандықтан су қоймалары өсімдіксіз болмайды. Ондағы өсімдіктер су жағалаулар, су ортасы, су түбінде су бетін толық басып өседі. Су өсімдіктері түрлі болады. Олардың ішінде тек гүлдейтін өсімдіктер емес, сонымен қатар папоротник, хвош, мүк тәрізді өсімдікткрді де көруге болады. Су балдырларға да өте бай. Олардың көпшілігі өте майда болып тек микроскопта көруге болады. Біз сабақ барысында су өсімдігінің көзге тасталатын ірі түрлерімен танысамыз. Су өсімдіктері жағдайы түрлеріне қарап біреулері су түбінде, біреулері тек төменгі жағы суда, кей біреулері тек суда еркін жүзіп өмір сүреді. Кейбір түр өсімдіктері жапырақтары су бетінде жүзіп жүргенмен, тамырлары су түбіне бекіген болады. Су өсімдігі жасау жағдайы әртүрлі, су тапшылығы болмайды. Соның үшін оларға климаттық жауын шашын әсері тимейді. Су өсімдіктері көпшілігі дүниежүзіне кең тараған. Су қоймасындағы ерекшеліктер көктем айларына келіп су температурасының өзгеруі есептеледі. Соның үшін олардағы өсімдіктің өсіп өркендеуі қоршған орта температурасына байланысты болғандығы үшін су қоймаларында өсімдіктің және құрылық өсімдігіне қарағанда кемірек өркендеу болады. Су қоймалары өсімдіктеріне оттегі мәселесі де өзгеше. Көпшілік су өсімдігіне (жүзіп жүретін, жартылай суға бататын) оттегі газ күйінді қажет болады. Су асты өсімдіктерінде оттегі арнайы ауа кіретін каналшалары арқылы өтеді. Соның үшін олардың газбен қарым қатынасы түрлі өсімдіктерде түрліше болады. Су ортасы өсімдіктің тұқыммен көбеюіне судың әсері тиеді. Су оларды тозаңдатуда, тұқымдарын таратуда үлкен қызмет атқарады. Су өсімдіктері көбінесе су астында қыстап шығады. Олар бүршік күйінде өсімдіктен ажырап, төмен түседі. Олар көктем айына келіп температура өзгеруімен қайтадан өсіп шығып, тіршілік етеді. 0ыс айларында су бетіндегі өсімдіктердің бірде бір тірісі қалмайды. Соның үшін су өсімдіктерін өсіп өнуінде судың маңызы үлкен. Су өсімдіктің кейбір топтарымен танысамыз. Су ортасымен су өсімдіктері тығыз байланыста болады. Олар құрлық өсімдіктеріне қарағанда мүлдем өзгеше өмір сүреді. Олардың тыныс алуындағы оттегі және органикалық зат пайда етудегі көмір қышқыл газын судан алады. Бұл газдар суда еріген күйінде болады. Олар газдарды арнайы жіңішке түтікшелер арқылы өсімдік ұлпаларына өткізеді. Олардың кутикула қабаты жақсы өркендемейді. Себебі олардың суының денесінде сақтап қалу қажеттігі жоқ, солып қалу қаупі сезілмейді. Олар көбінесе вертикаль күйінде өседі. Су өсімдігінің көпшілік түрлері тұщы суларда дұрыс келеді.олардың жапырақтары үлкен, сабақтары мықты болады. Соған қарамай көпшілік адамдар оларды балдырлармен адастырып жүреді.
Су асты өсімдігінің көп таралған түрінің бірірдесте болып, бұл өсімдік суда тамырымен су түбіне бекіп, сабағы тік өседі. Жапырақтары сабағына ретімен жайғасады. Ол су түбінде өсіп тек гүлдегенде гүл сағағы су бетіне шығады. Гүлдеп болғаннан кейін, оның масақты гүл шоғыры су түбіне шөгеді. Оның жапырағы қатты болып, жұқа бір қабатты затпен қоршалған болады. Егерде рдесте немесе оның жапырақтарын судан алып оның үстіне 10% тұз қышқылынан тамызсақ, көпіршіктер пайда болып, пысылдаған дыбыс шығарады. Оның себебі оның құрамында әктің болуынан хабар береді. Бұндай жағдай басқа өсімдіктерде кездеседі. Суда батып өсетін өсімдіктердің және бір түрі – эллодия. Ол барлық су қоймаларында қседі. Оның келіп шығуы солтүстік Америка. Бұл өсімдіктердің су қоймаларында көбейіп кетуі өте зиянын тигізеді. Оны кейде су чумасы деп атайды. Мұндай өсімдіктердің және бір түрі-жасыл хара өсімдіктері есептеледі. Ол сырт көрінісінде хвошты есептеледі. Олар тек тұщы суларда өседі. Ол ірі су өсімдіктеріне кіріп 20-30см ге дейін тік өседі. Суда қалқып өсетін өсімдіктердің бірі – кіші ряска. Ол су бетін тегіс жасыл болып қоршап алады. Жағдай туылғанда тез көбейеді. Жапырағы сопақша. Су бетін басып кетеді, салқын түсуімен барлығы су астына түсіп, тазаланып қалады. Бұл гүлді өсімдіктер қатарына, өте сирек гүлдейді. Гүлдері өте майда болып көзбен көре алмаймыз. Бұл өсімдік вегетативтік жолмен көбейеді, бұл өсімдіктің өндірістегі маңызы оның құрамында ақуыздың көп болуы. Ряска ақуызы мөлшерімен бұршақ тұқымдас өсімдіктермен бәсекелеседі. Ол өсімдік өзі кішкене болғанымен үй жануарларымен құстар қоректенгенде үлкен рол атқарады.