Дәріс № 2 Шөл, шөлейт аймақ өсімдіктері.

Дәріс жоспары:

1. Қазақстандағы шөл, шөлейт аймақтары.

2. Шөлейт аймағы, климат және өсімдіктердің дүниесі.

3. Шөл аймақтары, климаттық жағдайы және өсімдіктері.

Дәріс ұзақтығы: 1 сағат

1. Қазақстандағы шөл, шөлейт аймақтары.

Қазақстанның солтүстік аймақтары оңтүстікке қарағанда салқын, ылғалды келеді: соның үшін көбірек орманды аймағына ұласып кетеді. Солтүстіктен оңтүстікке қарай орман, орман шөлейт және шөл аймақтарына ауыса барады. Орман шөлейт аймақтарына сулы өзнедер арасы, орман шөл аралас келетін аймақтарды кіргіземіз. Шөл аймақтары деп өзен аралары тек шөл аймақтары өсімдіктер өсетін жерлерге айтамыз. Бұл аймақтарда орман болмайды. Орман өсімдіктері үшін климаты құрғақ келеді. Шөлейт аймақтарға Ақтөбе, Қарағанды, Орал, Семей аудандары жатады. Бұл аймақтарда орташа температура +7; +10 градусты құрайды. Жауын –шашын климаттық ерекшелігі жоғары дәрежеде булану болып құрғақшылыққа жол ашып береді. Оңтүстікке қарай құрғақ климат күшейе барады. Сонымен шөл аймағы басталады. Топырақтарда қара топырақтан сұр топыраққа ауыса барады. Алдыңғы кезеңдерде шөлейт аймақтары орманды және шөл аймақтарын анық шекаралауға боатын еді. Қазіргі уақытқа келіп өңдеудің өркендеуі нәтижесінде бұл жерлер далалық аймаққа айналды. Сонымен анық шекара қоюға болмайды. Оның себебі әрбір аймақта тиісті өсімдіктің жойылып кетуі. Игерілген жерлердің арасында анда-санда орман, шолейт, шөл аймақтарына тиісті өсімдіктер түрлері сақталып қалынған.

Көктем айларында шөлейт аймақтарда түрлі шөптесін өсімдіктермен бүркелген ол алуан түрге түстеледі. Соның үшін оларды батпақты аймақтарға ұқсатуға болады. Шөлейт аймқтарда өсімдік түрлері көп болып олар өздеріне гүлдердің түрлрлі түсімен назар аудартады. Бұл аймақтарда тиісті өсімдіктің бірі- салмен. Ол өзінің тоқ, көк, қызғыш гүлдерімен көзді қуантырады. Гүлдері ірі болып сыпыртқы шоғырымен ұзақтан көрініп тұрады. Ол ерін гүлділер туысына кіреді. Бұның басқа туыстарынан ерекшелігі гүлінде екі ерінді пластинксы бар. Біреуі кіші төменгі жағы, үстіңгі жағы ай тәрізді болады. Қалған ерін гүлділер туысы төрт гүл жапырақты болады. Шөлейт өсімдігінің тағы бір түрі әдемі гүлдейтін –таболгы. Алты гүл жапырақты жұмыршақ., ол тік өседі. Бойы биік емес, гүлдері сыпырғы,ақ қызғыш гүлдейді. Далада жасыл түсінің ішінде өте ерекшеленіп тұрады. Оның гүл пластинкасы (жапырағы) алты дана, оның гүлдері шашырап жоғары қарай ашылады. Соның үшін оның гүлднрі ажыралып тұрады. Оның пайдалы ерекшелігінің бірі жер асты мүшелері есептеледі. Оның тамырын абайлап қазып алсақ, жаңғақ тәрізді түйнектерді көреміз. Бұлар қоректік зат болып тамақ өнеокәсібінде шырындықтар дайындауда қолданылады. Шөл аймағында және бір алуан гүлдейтін өсімдік түрі-румянка синяк. Оның гүлі тоұ ұызыл, гүл шоғыры цилиндр тәрізді. Мұның басұа өсімдіктерден ерекшелігі гүлін қолмен ұстаған кезде бархытный болады. Жапырағы қатты, кішкене тікенектерден құралған. Гүлінің ерекшелігі зигоморфты (дұрыс емес). Басқа тұқымдарда симметриялы актиноморфты гүлдері болады. Бұлардың гүлдерінен косметикада пайдаланады. Соның үшін румянка деп аталады. Шөлейт аймақтарына тиісті өсімдіктердің бірі –козолес. Оның гүлі тоқ қызғыш болып, гүлі бақ –баққа ұқсайды. Жапырақтары масақтыларға ұқсап -жіңішке болады. Күрделігүлділер туысына кіреді. Гүлдері хош иісті болып парфюмерияда қолданылады. Шөл аймақтарына кіретін өсімдіктер түрі- жоңышқа. Оның бірнеше түрі бар. Олардың ішінде шөл және шөлейт аймақтарда өсетін –еспарсет. Гүл жапырақтары лодучный.Бұлар Қазақстандағы солтүстік аймақтардың шөлейт аймағына кіру себебі, ол жерде селеудің өсуі болып есептеледі. Бұл аймақтың ерекшелігінің бірі өсімдік түріне байланысты болады. Егерде 1 м квадрат көлемді жіп тартып ішіндегі өсімдік түрін анықтасақ 70-80 ге жуық түр санауға болады.