- •Б.Ғ.К., доцент
- •Дәрістер жинағы
- •1.Қазақстан биоресурстарының маңызы.
- •2. Өсімдік биоресурстары. Ормандар және оның маңызы.
- •3. Жануарлар ресурстары. Жабайы және үй жануарлары.
- •Дәріс № 2 Шөл, шөлейт аймақ өсімдіктері.
- •1. Қазақстандағы шөл, шөлейт аймақтары.
- •2. Шөлейт аймағы, климат және өсімдіктердің дүниесі.
- •3. Шөл аймақтары, климаттық жағдайы және өсімдіктері.
- •Дәріс № 3 Құмды аймақ өсімдіктер дүниесі. Құм аймағы топырақтары.
- •1. Құмды аймағына жалпы сипаттама. Солтүстік құм аймақтары өсімдіктері.
- •2. Құм аймағы топырақтары. Оңтүстік құм өсімдіктері.
- •3. Құм аймағы топырағы түрлері. Топырақ құрамы тұздылығы.
- •4. Эфемерлер мене эфемероидтардың ерекшеліктері.
- •Дәріс № 4 Қазақстан су қоймалары өсімдіктер қоры. Өндірісте пайдаланылатын және қорғауға қажетті өсімдіктер дүниесі.
- •1. Су қоймаларына сипаттама. Су қоймаларында өсетін өсімдіктердің ерекшелігі.
- •2. Қазақстанның су қойма өсімдіктерінің өкілдері.
- •3. Қазақстанда жойылып бара жатқан өсімдіктер.
- •Дәріс №5 Қазақстан жануарлар дүниесі.
- •2. Биоэкологиялық аймақтарда жануарлардың таралуы.
- •3. Жануарлар мен өсімдіктердің өзара байланыстылығы.
- •4. Су құстарының сипаттамасы және миграциясы.
- •5. Маусымды және қорғауға алынған құстар.
- •Дәріс №6 Бірқазандар және аққулар.
- •1. Бірқазандардың сипаттамасы. Бұйра бірқазан ерекшелігі.
- •2. Қызғылт бірқазанның тіршілік етуі, көбейуі.
- •3. Аққулардың сипаттамасы және тіршілік етуі, маңызы.
- •Дәріс № 7 Бұталы орман құстары. Қазақстанда су жануарларының ресурстары. Балықтар.
- •1. Бұталы орман құстарына сипаттама.
- •2. Қырғауылдың тіршілік етуі, оны өсіру, маңызы.
- •3. Бекіре балығы мен насос тұқымдастар.
- •4. Тұқы (карп) тұқымдастар.
- •5. Көксерке тұқымдастар және лақа тұқымдастар.
- •1. Тұқы балықтарының сипаттамасы. Қарапайым сазан балық.
- •2. Қазақстандағы балық шаруашылығының маңызы.
- •1 −Кесте. Тоғанды балық шаруашылығының белдеулері
- •3. Усцинов және ысылдағыш геккон.
- •4. Шөл және түркістан агамасы. Сұр варан (кесірткенің бір түрі).
- •Дәріс №9 Жыландар отряды.
- •1. Соқыр және бума жыландар тұқымдасы.
- •2. Ала және улы жыландар.
- •Жылан жайлы аңыздар
- •Уының емдік қасиеттері
- •3. Су жыландарына жалпы сипаттама.
- •4. Қарапайым су жыланы тіршілігі. Жыландардың өндірістегі маңызы.
- •Дәріс №10 Қосмекенділер мен сүтқоректілер класы.
- •1.Каспий, батпақ, шөл тасбақалары.
- •4. Кірпі тустылар.
- •5. Жер қазушылар мен қол қанаттар туыстары.
- •Дәріс № 11 Жұп тұяқтылар отряды. Қабан туысы. Бұғылар отряды.
- •1. Жұп тұяқтыларға сипаттама.
- •2. Қабандар көбеюі, маңызы, жаулары, аурулары.
- •3. Еліктердің сырт көрінісі, жасау жағдайы, маңызы.
- •Дәріс № 12 Ұсақ мүйізділер туыстығы. Жайран және сайғақ (бөкен). Азия муфлогы және Архар.
- •1. Ұсақ мүйізділер сипаттамасы
- •2. Жайран мен бөкеннің сырт көрінісі және маңызы
- •3. Муфлондар келіп шығуы.
- •4. Архарлар, олардың маңызы.
- •Дәріс № 13 Кемірушілер және қоян тәрізділер отрядтары.
- •1. Тиындар туыстығы және жай тиындар. Тиындарды өндірісте пайдалану.
- •2. Сарышұнақ және құбыжық.
- •Сары сарышұнақ
- •Дикарбз (құбыжық). Түрі эхидна
- •3. Қоян туыстары.
- •4. Пишуха туыстылар.
- •5. Қоян туыстылардан пайдалану
- •1. Қожанның сырт көрінісі. Екі түсті қожан.
- •2. Ұзын құлақ жарқанат. Жарқанаттар маңызы.
- •3. Нутрияның келіп шығу тегі. Қазақстанда нутрия өндірісі және көбейіп дамуы.
- •Дәріс № 15 Андатра. Жыртқыштар отряды. Ит тустылар. Қасқыр.
- •1. Андатраның келіп шығуы және сырт көрінісі.
- •2. Андатраның кемшілігі және өндірісі.
- •3. Ит туыстыларға сипаттама. Қасқырлар түрлері, жасау жағдайы.
- •4. Түлкі оның жасау жағдайы. Ит туыстылардан өндірісте пайдалану.
1.Каспий, батпақ, шөл тасбақалары.
Орта Азия бұрыш тістерінің жалғыз түрі болып, оны Жетісу бақа тісі немесе тритон деп атайды. Оның 4 аяғы бар, аяқтары келте болып, бойы созылған.Кесірткеге ұқсас, оның ерекшелігі тегіс, жылтыр болып, тырнақтары болмайды. Саусақ араларында кішкене перделері бар,құйрық жағы пышақ тәрізді жұқа болады. Денесі 15см, құйрығы 13см, қабырғаларында 10-13 дана каналшалары болады. Арқасы көк, сұрғылт, құрсағы ақшыл.Өмір сүруіне қарай түрлері өзгеріп тұрады. Тритонның бұл түрі Орта Азияның таулы аудандарында кем таралған.Жоңғар, Алтайда көбірек кездеседі. Ол көлшік, өзен, көлдерде, теңіз бетінен 1800-2500м аралықта өмір сүреді. Оның өмір сүру жағдайы таза, тынық және салқын сулар. Қыста тас, мүк араларына кіріп, ұйқыға кіреді.Қысқы ұйқыға қыркүйек, қазан айларында көктемде күн қызығаннан бастап шыға бастайды.Қар еріп, күн жылығанда 10-12 күн ішінде барлығы көлге шығып алады. Олар сәуір, мамыр айларында белсенді өмір сүреді. Ересек тритондар көбіне құрлықта өмір сүреді. Күндіз інінде немесе су астында жасырынады.Жабралары бітік, өкпемен тыныс алғанда ересек тритон болып есептеледі. Оның уылдырық шашуы ұйқысынан оянғанда басталыды, тамызға дейін жалғасады. Оның уылдырығының ерекшелігі кілегейлі қапшықтар ішінде болады. Әрбір особы 3-4 қапшықтан ұрық тастайды. Бұл қалташалар эмбриондарды сыртқы орта жарақатымен жануарлардан қорғайды.Личинкалары +10 0 С –та 20-25 күнде жетіледі. Олар сумен құрлықта омыртқасыздармен қоректенеді.
2. Жетісу бақатіс.
Құйрықты қосмекенділер
500-дей түрі бар. Бұл отрядқа тритондар мен саламандралар жатады. Дене пішіні ұзын, құйрығы айқын байқалады.
Жетісулық бақатіс – тұрқы 20-25 см. Денесінің көпшілік бөлігін құйрығы алады. Құйрығының үстінде жал тәрізді тері қатпары бар. Басы жалпақ,тұмсығы доғал. Алдыңғы аяқтарында – 4, ал артқы аяқтарында – 5 саусағы болады. Түнде белсенді. Сырттай ұрықтанады. Дернәсіл кезеңінде қыстап шығып, келесі жылы ересек түрге айналады.
Жетісудағы Жоңғар Алатауы мен оған шекаралас Қытайдың биік таулы өзендерінде кездеседі. Қазақстанның Қызыл Кітабына 2010 жылы тіркелген.
Түркістан бұрыш тісті бақатіс - дүние жүзіне жұмбақ болып есептеледі,оның бар- жоғы 3 данасы ұсталып, 1 ересек, 2 лич инка түрінде.Осы күнге дейін болған мәлімет жоқ. Оның Балқаш,Арал теңіздерінде кездеседі деген болжам бар.
3. Құрбақа, көл бақасы.
Қосмекенділер — алғаш құрлықта өмір сүруге бейімделген төртаяқты омыртқалы жануарлар. Олар екі ортада: суда да, құрлықта да кездесетіндіктен, қосмекенділер деп аталады. Қосмекенділер суда көбейеді және дернәсілдері сулы ортада дамиды. Қазіргі кезде қосмекенділердің 4 000 - нан астам түрі Жер шарының тропиктік, субтропиктік және қоңыржай аймақтарында кездеседі. Қазақстанда қосмекенділердің 12 түрі таралған.
Құйрықсыз
қосмекенділер
4000-дай түрлері бар. Ересектерінде құйрық болмайды,тек итшабағында ғана болады. Артқы аяқтары алдыңғы аяқтарға қарағанда ұзын, жақсы дамыған. Кең таралған түрлері: көл бақа, тоған бақасы, құрбақа, жасыл құрбақа, кәдімгі құрбақа, даната құрбақасы, сүйріктұмсық бақа, шөп бақа, сібірлік бақ, қызылаяқ бақа Қазақстанда кездеседі. Құрбақалардың түсі қоңырқай, тері бұдырлары айқын байқалады. Олар далалы, кейде шөл мен шөлейтті жерлерде де кездеседі. Кешкілік немесе түнгі уақытта белсенді. Зиянды бунақденелілермен қоректеніп, ауыл шаруашылығына пайда келтіреді.
Даната құрбақасы - Қазақстанның Қызыл Кітабына 2010 жылы тіркелген.Ол Зайсан, Балқаш, Алакөл өңірінде таралған.
Қызылаяқ бақа - Балқаш көлінің маңында, Шу өзенінің аймағында таралған. Қазақстанның Қызыл Кітабына 2010 жылы тіркелген.
Аяқсыз қосмекенділер
170-200 дей түрі бар. Африка, Үнді, Америка, Цейлон жерлерінде мекен етеді. Негізгі өкілдерінің бірі – сақиналы құртжылан.
Олар жер астында ін қазып тіршілік етуге бейімделген қосмекенділер тобы. Терісінде бездері өте көп. Аяқтары жойылған. Есту мүшесінен - дабыл жарғағы, ал көру мүшесінен – көз болмайды. Басқа қосмекенділерден айырмашылығы – іштей ұрықтанады.
Бақа туыстары.Орта Азияда жиі кездесетін бақа жасыл бақа болып есептеледі.Оның ерекшелігі терісі қабыршықты, аяқтары келте, құлақ асты безі үлкен. Тілінің арқа жағы шеңберлі.Тілі ауыз қуысында жайғасқан. Бойы 14см дейін барады.Бақа түнде қоректенеді. Күндіз жарықтарда, ылғалды жерлерде жатады.Қысқы ұйқыға кеш кетеді. Уылдырық шашуы болып ,амфибияларға ұқсас, ұрығын суға шашады.Суда ұрықтанады.
