- •Б.Ғ.К., доцент
- •Дәрістер жинағы
- •1.Қазақстан биоресурстарының маңызы.
- •2. Өсімдік биоресурстары. Ормандар және оның маңызы.
- •3. Жануарлар ресурстары. Жабайы және үй жануарлары.
- •Дәріс № 2 Шөл, шөлейт аймақ өсімдіктері.
- •1. Қазақстандағы шөл, шөлейт аймақтары.
- •2. Шөлейт аймағы, климат және өсімдіктердің дүниесі.
- •3. Шөл аймақтары, климаттық жағдайы және өсімдіктері.
- •Дәріс № 3 Құмды аймақ өсімдіктер дүниесі. Құм аймағы топырақтары.
- •1. Құмды аймағына жалпы сипаттама. Солтүстік құм аймақтары өсімдіктері.
- •2. Құм аймағы топырақтары. Оңтүстік құм өсімдіктері.
- •3. Құм аймағы топырағы түрлері. Топырақ құрамы тұздылығы.
- •4. Эфемерлер мене эфемероидтардың ерекшеліктері.
- •Дәріс № 4 Қазақстан су қоймалары өсімдіктер қоры. Өндірісте пайдаланылатын және қорғауға қажетті өсімдіктер дүниесі.
- •1. Су қоймаларына сипаттама. Су қоймаларында өсетін өсімдіктердің ерекшелігі.
- •2. Қазақстанның су қойма өсімдіктерінің өкілдері.
- •3. Қазақстанда жойылып бара жатқан өсімдіктер.
- •Дәріс №5 Қазақстан жануарлар дүниесі.
- •2. Биоэкологиялық аймақтарда жануарлардың таралуы.
- •3. Жануарлар мен өсімдіктердің өзара байланыстылығы.
- •4. Су құстарының сипаттамасы және миграциясы.
- •5. Маусымды және қорғауға алынған құстар.
- •Дәріс №6 Бірқазандар және аққулар.
- •1. Бірқазандардың сипаттамасы. Бұйра бірқазан ерекшелігі.
- •2. Қызғылт бірқазанның тіршілік етуі, көбейуі.
- •3. Аққулардың сипаттамасы және тіршілік етуі, маңызы.
- •Дәріс № 7 Бұталы орман құстары. Қазақстанда су жануарларының ресурстары. Балықтар.
- •1. Бұталы орман құстарына сипаттама.
- •2. Қырғауылдың тіршілік етуі, оны өсіру, маңызы.
- •3. Бекіре балығы мен насос тұқымдастар.
- •4. Тұқы (карп) тұқымдастар.
- •5. Көксерке тұқымдастар және лақа тұқымдастар.
- •1. Тұқы балықтарының сипаттамасы. Қарапайым сазан балық.
- •2. Қазақстандағы балық шаруашылығының маңызы.
- •1 −Кесте. Тоғанды балық шаруашылығының белдеулері
- •3. Усцинов және ысылдағыш геккон.
- •4. Шөл және түркістан агамасы. Сұр варан (кесірткенің бір түрі).
- •Дәріс №9 Жыландар отряды.
- •1. Соқыр және бума жыландар тұқымдасы.
- •2. Ала және улы жыландар.
- •Жылан жайлы аңыздар
- •Уының емдік қасиеттері
- •3. Су жыландарына жалпы сипаттама.
- •4. Қарапайым су жыланы тіршілігі. Жыландардың өндірістегі маңызы.
- •Дәріс №10 Қосмекенділер мен сүтқоректілер класы.
- •1.Каспий, батпақ, шөл тасбақалары.
- •4. Кірпі тустылар.
- •5. Жер қазушылар мен қол қанаттар туыстары.
- •Дәріс № 11 Жұп тұяқтылар отряды. Қабан туысы. Бұғылар отряды.
- •1. Жұп тұяқтыларға сипаттама.
- •2. Қабандар көбеюі, маңызы, жаулары, аурулары.
- •3. Еліктердің сырт көрінісі, жасау жағдайы, маңызы.
- •Дәріс № 12 Ұсақ мүйізділер туыстығы. Жайран және сайғақ (бөкен). Азия муфлогы және Архар.
- •1. Ұсақ мүйізділер сипаттамасы
- •2. Жайран мен бөкеннің сырт көрінісі және маңызы
- •3. Муфлондар келіп шығуы.
- •4. Архарлар, олардың маңызы.
- •Дәріс № 13 Кемірушілер және қоян тәрізділер отрядтары.
- •1. Тиындар туыстығы және жай тиындар. Тиындарды өндірісте пайдалану.
- •2. Сарышұнақ және құбыжық.
- •Сары сарышұнақ
- •Дикарбз (құбыжық). Түрі эхидна
- •3. Қоян туыстары.
- •4. Пишуха туыстылар.
- •5. Қоян туыстылардан пайдалану
- •1. Қожанның сырт көрінісі. Екі түсті қожан.
- •2. Ұзын құлақ жарқанат. Жарқанаттар маңызы.
- •3. Нутрияның келіп шығу тегі. Қазақстанда нутрия өндірісі және көбейіп дамуы.
- •Дәріс № 15 Андатра. Жыртқыштар отряды. Ит тустылар. Қасқыр.
- •1. Андатраның келіп шығуы және сырт көрінісі.
- •2. Андатраның кемшілігі және өндірісі.
- •3. Ит туыстыларға сипаттама. Қасқырлар түрлері, жасау жағдайы.
- •4. Түлкі оның жасау жағдайы. Ит туыстылардан өндірісте пайдалану.
Дәріс № 15 Андатра. Жыртқыштар отряды. Ит тустылар. Қасқыр.
Дәріс жоспары:
1. Андатраның келіп шығуы және сырт көрінісі.
2. Андатраның кемшілігі және өндірісі.
3. Ит туыстыларға сипаттама. Қасқырлар түрлері, жасау жағдайы.
4. Түлкі оның жасау жағдайы. Ит туыстылардан өндірісте пайдалану.
Дәріс ұзақтығы: 1 сағат
1. Андатраның келіп шығуы және сырт көрінісі.
Ол да солтүстік Америка өлкелерінде кең таралған аң. Ол Орта Азияға жаңа тері өндірісін дамыту үшін алып келген. Оның сырт көрінісінен жүні қалың, ірі, әрекеттері баяу тәрізді көрінеді. Олардың аяғында ұзын саусақтары болып, кіші перделері де бар. Құйрығы ұзын, қабырғаларынан қысылған. Сырты қабыршақтармен қоршалған. Терісі қоңыр, құлағы келте болып, жүні арасынан байқалмайды. Андатралар Орта Азияға 1935 жылдары алып келінді. Қазіргі уақытта Оңтүстік Азияның барлық жерлерінде тараған. Бірақта таралу мәселесінде кейбір факторлар бар. Олар су жағалаулары аудандары болған, тек көл-көлшіктер жағалауында жайғасады. Сол үшін олардың бізде таралуы өте баяу барады. Андатра жасайтын жер жағдайына қарай індерін екіге бөледі. Біреуінде жасаса, екіншісі асхана есебі. Асханасына түрлі шөптерді жинайды. Өте таза ұстайды, індерін жыл сайын кеңейтеді. Соның үшіни бірнеше ауыз суға қарай ашады, кейде жер бетіне жақын індері ойылып та кетеді. Батпақты жерлерде олар түрлі су өсімдіктерін жинап үйеді. Олар құрап қалағаннан кейін ғана ін қазады. Оның төбесіне ауқаттанатын ін жасайды. Андатра түрлі өсімдіктермен қоректенді. Жазда өсімдіктердің бұтағымен, қыста олардың тамырымн қоректенеді. Кейде шабақ, малюска және насекомдармен де қоректенде. Олар суда жақсы жүзеді. Тыныс алмай суда 2-3 минут тұра алады. Су астынан 100 метрге дейін сүңгиді. Олардың терісі, жүні суықтан сақтайды. Сол үшін мұз қатқанда да суда жүзе алады. Олар өте белсенді көбейеді. Оларда қосылу ерте көктемде басталады. Бұл кезде бірге қыстап шыққан семьялар бөліне бастайды. Эмбриондық дәуірі – 1 ай. Туылғаннан соң 20-25 күн емізеді. 5-11 айда ересек андатраға айналады. Ұрғашысы жылына 3 рет балалайды. Әр балалағанда 4-14 ке дейін. Балалары бірге қыстайды. Жалпы жылына 20-30 андатра өсіреді. Андатраның жаулары өте көп. Барлық жыртқыш құстар, қасқыр, шибөрі, жабайы мысық, қарсақ, жас балаларын кейде қарғалар да аулайды. Сол үшін олардың көбі өліп кетеді. Көл өзен сулары тартылғанда олар басқа жерге көшеді. Бұнда да көптеп апатқа ұшырайды. Қазіргі уақытта андатра өндірісі түлкі аулаудан алда.
2. Андатраның кемшілігі және өндірісі.
Олардың түлеуі ерте көктемнен басталып, кейінгі көктемге дейін жалғасады. Соның үшін олардың ең бағалы терісі 1 айдай ғана болағн. Желтоқсан- қаңтар айындағылары. Андатраны ұстау өте оңай. Ол сақ болмайды. Аулау әдістерінің бәрін қолдану мүмкін. Олардың көптеп қырылуының себебі де осы. Оның терісі өте майлы болып, өндірісте терісін өңдей сапалы жұмысты талап қылады. Аяғы құйрығы алып тасталады. Олардың еті запал, түлкі, қарсақ фермаларында пайдаланылады. Бірақта Америкада оларды диета еғсебінде пайдаланылады. Андатра су арналары жағасына үлкен өиян тигізеді. Сол үшін оларды өндірісте суару арналарынан алыста бағылады. Америкада оның 15 түрі бар, бізге қайсы түрі келегені әлі мәлім емес.