17. Нацыянальнае пытанне ў праграмах і планах дзекабрыстаў.

Фарміраванне першых дзекабрысцкіх тайных таварыств - “Саюз выратавання” 1816-1818гг. Пачатак арганізаванага руху дзекабрыстаў звязаны з пісьмом Трубецкога, якому ў верасні 1817г. стала вядома ад князя Лапухіна (“Саюз выратавання”), што Аляксандр I мае памер аднавіць Рэч Паспалітую, далучыць да каралеўства Польшчы землі Беларускія і правабярэжнай Украіны. Трубяцкі кансператыўным лістком да Мураў’ёва паведаміў ў Маскву. У лісце гаварылася, што цар закаханы ў Польшчу і што на Польшчу, якой толькі што даў канстытуцыю, глядзіць як на частку Еўропы. Што Аляксандр I ненавідзіць Расію і намераны перанесці сталіцу ў Варшаву. Менавіта гэты мяркуемы памер імператара ўключыць у царства Польскае старажытныя вобласці Польшчы быў накіраваны на карысць палякам. Рэакцыя Масквы на гэты ліст была вельмі бурлівай. Яны прыйшлі да высновы аб неабходнасці забойства Аляксандра I. У снежні 1825г.– паўстанне. Ідэйная барацьба ўнутры дзекабрысцкага руху прывяла да расколу ў 1821г. “Саюза дзекабрыстаў” і стварэння двух таварыстваў: паўночнага, на чале з Мураў’ёвым у Пецярбургу і паўднёвага, на чале з Песцелем. У 1825г. у склад паўднёвага ўвайшло таварыства з’яднаных славян. Погляды дзекабрыстаў на нацыянальнае пытанне знайшлі адлюстраванне ў праграмных дакументах Паўла Песцеля “Руская праўда” і Мураў’ёва “Канстытуцыя”. На агульнатэарэтычным узроўне дваранскія рэвалюцыянеры жадалі ліквідаваць нацыянальныя, рэлігійныя, расавыя прывілеі, а на практыцы канстытуцыйныя праэкты не дастаткова ўлічвалі нацыянальную самабытнасць Беларусі. Песцель вырашаў нацыянальнае пытанне зыходзячы з двух прынцыпаў: 1 - права народнасці, 2 – права выгаднасці. Права народнасці – жаданне народаў падуладных Расіі і паходзячых не ад пануючага племені да асабістай незалежнасці і асобнаму палітычнаму існаванню. Гэтае права існуе толькі для тых народаў, якія карыстаюцца ім і могуць яго сахраніць. Да малых народаў, якія будуць пазбаўлены права народнасці Песцель аднёс 13 частак Расійскай імперыі ў тым ліку і Беларусь. Усе яны абвяшчаліся на вечныя часы заставацца ў складзе Расіі. Беларускае пытанне для Песцеля не існавала і ягоныя думкі на конт беларускіх зямель мы можам выдзяліць з яго адносін да Польшчы. Яе, Польшчу, ў склад Федератыўнай Расіі не ўключаюць. Лічылі, што яна мае права народнасці і Расія павінна дараваць Польшчы незалежнасць. Але вызначэнне межаў Расіі і Польшчы павінна быць прадстаўлена правілам выгаднасці Расіі. На картах прыкладзеных да “Рускай праўды” беларускія землі падзелены на 2 часткі: Магілёў, Віцебск – Расія. І па Песцелю гэтыя губерніі знаходзіліся ў вяршыннай вобласці Расіі (Смаленск). За межамі Расіі другая частка без дзяржаўнасці (Мінская, Гродзенская, Віленская). Права выгаднасці – азначаў імкненне Рассіі да ўсталявання моцных межаў з мэтай бяспекі і для таго каб сілы маленькіх народаў яе акружаючых памнажалі сілы Расіі. Усе маленькія народы павінны былі злучыцца з вялікай дзяржавай і цалкам зліць сваю народнасць з расіянамі ствараючы адзін народ. Песцель разглядаў і яўрэйскае пытанне. Ён прапанаваў сабраць яўрэяў з Беларусі, Літвы і Маларасіі ў адзіны пункт, узброіць іх і накіраваць іх праз Балканы ў Азію. Мураў’ёў спецыяльным нацыянальным пытаннем не займаўся, але нейкія прынцыповыя погляды прагледжваюцца ў яго праэкце канстытуцыі. Ён бачыў Расію Федэрацыяй. Асобнай федэратыўнай адзінкай Мураў’ёвым названы дзяржавы. Беларускія землі ўвайшлі ў 2 дзяржавы: Заходнюю (Вільня) і Дняпроўскую (Смаленск). Ён хоць і ўлічваў асаблівасці рассялення беларусаў, але быў далёкі ад думкі пабудаваць саюзную дзяржаву. Ён быў перакананы, што Расія змешвае і асіміліруе розныя народнасці. Ён кіраваўся не правам нацыі на самастойнасць, а ідэяй вольнага эканамічнага развіцця Расіі. Канстытуцыя рэгулявала ўнутраны лад Расіі. Кожная дзяржава мела заканадаўчую і выканаўчую ўладу. У заканадаўчым сходзе 2 палаты: палата выбарных - 1 год і дзяржаўная палата - 4 года. Выканаўчая ўлада – дзяржаўны правіцель выбіраўся агульнаімперскім народным вече са спісу прадстаўленным сходам, зацвярджаўся імператарам. У яго быў намеснік – 3 гады і радцы – 3 гады.