42. Кансерватыўная плынь у грамадска-палітычным руху на беларускіх землях у 1830-1850 гг.

Пасля паўстання 1830-1831 гг. шырокае распаўсюджанне атрымалі кансерватыўныя погляды. Ідэалогія кансерватызму аформілася ў Еўропе ў канцы XVIII ст. як рэакцыя на рацыяналізм і падзеі Вялікай Французскай рэвалюцыі.

У грамадскім жыцці Беларусі ў першай палове XIX ст. кансерватызм праяўляўся перш за ўсё ў адносінах да рэлігіі, нацыянальных ідэй, а таксама ў крытыцы лібералізму. Так, у адным з артыкулаў часопіса “Дневнік Віленскі” адзначалася, што заклік да роўнасці і братэрства прывёў у Еўропе да спусташэнняў і кровапраліцця, а слова “ліберальнасць” пасыпана попелам пажарышчаў. Мясцовая арыстакратыя ішла за духавенствам, не ўдавалася ў спрэчкі, брала прыклад з французскай раялісцкай эміграцыі, выконвала каталіцкія абрады і практычна ніякімі іншымі спосабамі не дэманстравала свае погляды. Надзвычай папулярнымі былі і ідэі французскага палітычнага дзеяча і філосафа, аднаго з заснавальнікаў кансерватыўнай дактрыны Жэрара дэ Местра, які быў прыхільнікам аўтакратыі і рэлігійнага правідэнцыялізму, лічыў, што дзеянні людзей вызначаны “божай рукой”. Тыя ж ідэі распаўсюджваліся прафесарамі Полацкай езуіцкай акадэміі і часопісам “Месячнік Полоцкі”.

Шырокае распаўсюджанне сярод адукаваных пластоў Беларусі атрымала ў гэты час ідэя рамантычнага правідэнцыянальнага нацыяналізму (польскага месіянізму), якая, як правіла, спалучалася з ідэалізацыяй даўніны, традыцый і бытавых асаблівасцей народнасці.

У выніку дзейнасці А.Міцкевіча і яго сяброў – студэнтаў Віленскага універсітэта, асабліва гуртка “прамяністых”, у Беларусі распаўсюджваліся ідэі польскай нацыянальнай выключнасці. Каля 1820 г. у Вільні пачаў сваю літаратурную дзейнасць відны ідэолаг польскага месіянізму А.Тавяньскі, з якім цесна зблізіўся А.Міцкевіч у 1840-х гг. Прасякнутая духам месіянізму “Кніга народа польскага і польскага пілігрымства” А.Міцкевіча была вельмі папулярнай сярод вучнёўскай моладзі.

Феадальны рамантызм, пропаведзь каталіцкай рэлігійнасці і крытыка рацыяналізму XVIII ст. запоўнілі старонкі мастацка-публіцыстычных выданняў, якія выходзілі ў Вільні, Гродне і Віцебску ў 30-50-х гг. Гэтыя выданні знаходзіліся пад ўплывам кансерватыўных літаратараў і грамадскіх дзеячаў Г.Ржавускага, М.Грабоўскага, І.Галавінскага, Л.Штырмера. Ідэолагам групы быў Г.Ржавускі, крайні кансерватар, раяліст і рэлігійны традыцыяналіст.Ржавускі і яго прыхільнікі імкнуліся нейтралізаваць “прагрэсіўныя ідэі ў заходнім краі”, адлюстраваць “здаровыя ўяўленні аб свеце”. Выдаўцы часопіса “Atheneum” гаварылі аб неабходнасці распаўсюджвання каталіцкага пункту гледжання на розныя праблемы, адзінстве філасофіі і каталіцызму, што адлюстроўвала кансерватыўную платформу часопіса. Такі ж характар мелі гродзенскі часопіс “Ondyna” і віленскія “Pamietniki Umyslowe”. Кансерватыўная грамадскасць Віцебска гуртавалася вакол часопіса “Rubon”, рэдактарам якога быў К.Буйніцкі. У канцы 40-х гг. ён абвясціў сябе прыхільнікам кансерватыўнай ідэалогіі. Буйніцкі імкнуўся абараняць законы езуітаў, якія стаялі на варце старапольскіх звячаяў. Ідэі Буйніцкага, часткова запазычаныя з артыкула Ржавускага “Цывілізацыя і рэлігія”, у сваёй варожасці да прагрэсу, супрацьпастаўленні славянскага і заходнееўрапейскага свету збліжалі яго з рускімі славянафіламі.