20. Патаемныя арганізацыі вызваленчага накірунку ў Беларусі (“Віленская асацыяцыя”, “Нацыянальнае масонства”, “Польскае патрыятычнае таварыства”).

Пешай тайнай арганізацыяй стала “Віленская асацыяцыя”, якая дзейнічала ў 1796-1797 гг. і мела адзяленні ў Мінску, Брэсце, Кобрыне, Ашмянах. Галоўнай мэтай удзельнікі асацыяцыі ставілі аднаўленне Рэчы Паспалітай згодна з Канстытуцыяй 3 мая 1791 года з дапамогай званку ад Францыі. Гэтая ідэя была папулярнай сярод шляхты, але асацыяцыя хутка была раскрыта – у шляхты яшчэ не было вопыту канспіратыўнай работы.

Частка гэтых арганізацый мела масонскі характар. На тэрыторыі Царства Польскага суполкі масонаў аднаўляюць сваю дзейнасць у 1814 г. Расійскія ўлады ведалі аб іх існаванні і не мелі нічога супраць. Гэтыя арганізацыі звязвалі свае надзеі на ўваскрашэнне вялікай Польшчы з расійскім імператарам у якасці польскага караля. 3 цягам часу сярод польскіх масонаў узнікаюць радыкальныя плыні, для якіх справа рэстаўрацыі Рэчы Паспалітай робіцца чыста нацыянальнай польскай справы, дзе ўжо няма месца Аляксандру I і Расіі. Як вынік – у 1822 г. абвешчаны агульнаімперскі ўказ, забараняўшы дзейнасць масонскіх лож.

3 польскімі масонскімі арганізацыямі цесна звязана дзейнасць масонаў на Беларусі і Літве. У 1819г. у Каралеўстве Польскім была заснавана тайная арганізацыя “Нацыянальнае масонства”, якая паставіла перад сабой такія задачы, як падрыхтоўка да аднаўлення незалежнасці Польшчы і правядзенне ў ёй рэформаў. У тым жа годзе ў Вільні ўзнікае адгалінаванне польскага “Нацыянальнага масонства”, сярод яго першых членаў – Міхаіл Ромер. У 1820г. «Нацыянальнае масонства» фармальна прыпаняе свае існаванне. У маі 1821г. на яе аснове была створана “Патрыятычнае таварыства» (1821г.), на чале якога стаяў Цэнтральны камітэт. Ён праводзіў актыўную агітацыйную работу для распаўсюджання ідэй таварыства. Для вярбоўкі новых членаў у Вільню быў накіраваны эмісар Аборскі. На базе віленскага аддзялення “Нацыянальнага масонства” ён стварыў “Патрыятычнае таварыства”, у склад якога ўвайшлі прыхільнікі ідэі аднаўлення Польшчы ў межах да 1772г. У склад рады таварыства на чале з Ромерам ўвайшлі князь К.Радзівіл, Я.Вайніловіч, К.Навамейскі, А.Солтан. Але гэта арганізацыя не змагла наладзіць цесныя сувязі з Варшавай і практычна бяздзейнічала. З яе раскрыццём да следства былі прыцягнуты каля 40 чалавек з Мінскай, Віленскай, Гродзенскай губерняў і Беластоцкай вобласці, большасць з якіх была апраўдана.

21. Студэнцкія гурткі Віленскага універсітэта (“Шубраўцы”, “Філаматы”, “Прамяністыя”, “Філарэты”, “Сармацкае племя”).

Паралельна з масонскімі арганізыямі і ў пэўнай сувязі з імі ў беларуска-літоўскім рэгіёне ўзнікаюць патаемныя (цалкам ці часткова) асацыяцыі, якія месцяцца пераважна ў Віленскім універсітэце.

У канцы 1817 – пачатку 1818г. студэнты Віленскага ўніверсітэта Т.Зан, А.Міцкевіч, Я.Чачот (усяго 12 чалавек) заснавалі тайнае патрыятычнае таварыства філаматаў (ад грэч. – шанавальнікі ведаў. Члены суполкі першапачаткова ствілі польскія нацыянальныя асветніцка-культурныя мэты. Пэўны час філаматы заставаліся нешматлікай групоўкай. У 1819г. яны разгарнулі актыўную прапагандысцкую дзейнасць сярод вучнёўскай моладзі Вільні. Вынікам гэтай працы стала заснаванне, з дазволу ўніверсітэтскага кіраўніцтва, у маі 1820г. па ініцыятыве Т.Зана “Таварыства прамяністых”. Мэты гэтай культурна-асветніцкай арганізацыі супадалі з філамацкімі. Прамяністыя шчыра верылі ва ўзаемны добратворны ўплыў, прапаведывалі высокамаральныя ідэі і адпаведным чынам паводзілі сябе, практыкаваліся ў гімнастычных гульнях. Дзейнасць прамяністых выклікала незадаволенасць тагачаснага віленскага капітула і шлад, якія ў 1820г. распусцілі арганізацыю.

У канцы 1820г. філаматы ініцыіравалі стварэнне новай тайнай арганізацыі філарэтаў (ад. грэч. – аматары дабрачыннасці), на чале з Т.Занам. Гэтая арганізацыя перарасла ўзровень студэнцкай карпарацыі, яна ўключала ў сябе шырокія колы моладзі, у тым ліку і за межамі Вільні.

Галоўная мэта філарэтаў была палітычнага характару – аднаўленне Рэчы Паспалітай. Такім чынам адбылася эвалюцыя ад асветніцка-навуковых, маральна-этычных мэтаў да палітычных. Сярод членаў былі асобы дэмакратычных поглядаў, якія лічылі неабходным адмену прыгоннага права, вылучалі лозунг роўнасці ўсіх членаў грамадства, імкнуліся да вывучэння беларуска-ліцвінскага краю, звычак, фальклору, побыту насельніцтва, не цураліся беларускай мовы.

Вясной 1823г. уладам стала вядома аб існаванні шматлікіх тайных юнацкіх арганізацый. Па загаду цара ў красавіку 1824г. быў створаны спецыяльны камітэт, у які ўвайшлі А.Аракчэеў, М.Навасільцаў, які прысудзіў кураўнікоў філарэтаў і філаматаў да высалкі ва ўнутраныя губерні (Т.Зан. Я.Чачот, А.Міцкевіч і інш.). Частка падследных была аддадзена ў салдаты, некаторыя пазбеглі пакарання.

Была праведзена “чыстка” прафесуры Віленскага ўніверсітэта: ад працы былі адхілены І.Лялевель, Ю.Галухоўскі і інш. Сваіх пасад былі пазбаўлены рэктар універсітэта Твардоўскі і папячыцель Віленскай вучэбнай акругі А.Чартарыйскі.

Пакаранні не прыпынілі нелегальны рух. Шмат членаў тайных арганізацый па тым ці іншым прычынам здолелі пазбегнуць пакарання і працягвалі дзейнічаць у накірунку польскага нацыянальнага адраджэння.

Разгром дзекабрыстаў у Расіі прывёў да росту апазіцыйнага руху ў Царстве польскім. Ідэі ўзброенага паўстання супраць самадзяржаўя, якія існавалі ў польскіх тайных таварыствах, знайшлі водгук і сярод студэнцкай моладзі Віленскага ўніверсітэта.

У 1827г. ва ўніверсітэце было ўтворана тайнае таварыства “Сармацкае племя” (або “прыхільнікі Айчыны”), мэтай якога з’яўлялася аднаўленне Польшчы як самастойнай і незалежнай дзяржавы. Членамі яго былі студэнты Зах, Грантоўскі, Лісоўскі і інш. У 1828г. улады раскрылі таварыства. Яго члены ў большасці былі аддадзены ў салдаты і адпраўлены на Каўказ.