19. Расійскае і польскае масонства на землях Беларусі.

Масонства – гэта рэлігійна-філасоўскі, рэлігійна-этнічны і рэлігійна-местычны круг у Еўропе. У шырокім сэнсе, масонства – гэта самакіруемы рух, у склад якога, акрамя масонскіх ложаў уваходзяць аднародныя аб’яднанні, якія часам называюць парамасонскія, акультыскія, спірытыскія саюзы, часам нават рэлігійныя сектанты і інш. У вузкім значэнні, масонства – гэта геаграфічна распаўсюджаныя і уплывовыя тайныя арганізацыі, ўзнікшыя на базе статутных дакументаў, выдадзеных “Вялікай ложай Англіі”. Сябры ложаў надзелены вызначальнымі ступенямі пасведчэння ў справы ложаў і праводзяць пасяджэнні ў адпаведнасці з рытуалам, які прадпісаны выбраным імі абрадам масонства. Назва структуры, рытуалы і сімвалы масонскіх ложаў запазычаны ад сярэднявечных цэхаў будаўнікоў і маляроў. Масонства нарадзілася ў пачатку XVIII ст. у Англіі. 17 чэрвеня 1717г. у Лондане з’явілася першая ў свеце “Вялікая ложа”, якая і стала масонствам. Спачатку масонства перанеслася ў Германію (1723г.), Амерыку (1734г.), Італію (1735г.), Францыю (1736г.). Пад юрысдыкцыяй “Вялікай ложы” масонства пранікла і ў Расію. Першым вялікім магістрам стал англійскі капітан Філіпс – 1731г. У 1765г. у Пецярбургу арганізавалася аўтаномная структура кіравання масонствам, ядро – група католіка. Пры Екацяріне II масонства перажывала “Залаты век”. Указам ад 1 жніўня 1792г. масонства забаронена. Пасля падзела Рэчы Паспалітай з’явіліся першыя масоны ў Беларусі. У мае 1770г. пачала дзейнічаць ложа “Двух арлоў” на ўсходзе Магілёва. У 1776-1777гг. другая масонская ложа “Геркулес у калысцы” на ўсходзе Магілёва. Другім цэнтрам стаў г.Полацк. Сюды ў 1777г. была перанесена ложа “Талія”, якая была ў Маскве з 1775г. У 1791г. масонскае ложа працавала ў Шклове. У часы Паўла I і Аляксандра I на Беларусі ложаў пад кіраўніцтвам расійскіх структур не існавала.

У Рэчы Паспалітай масонства стала распаўсюджвацца ў 1738г. Брат Аўгуста III Рутоўскі аснаваў у Дрэздыне ложу “Трох белых арлоў”, якая і стала прамацер’ю польска-літоўскага масонства. У 1739г. першыя ложы пры каралеўскім двары ў Варшаве. У 1781г. вялікі магістр правінцыяльнага масонства каралеўства Польскага і ВКЛ Ігнацій Патоцкі падрыхтаваў статут самай аўтарытэтнай ложы ў Польшчы і Літве “Вялікі Усход каралеўства Польскага і ВКЛ”. У 1784г. дадзены статут зацверджаны. Згодна з ім на тэрыторыі Рэчы Паспалітай дзейнічалі тры рэгіянальныя адзінкі: вялікапольская, малапольская і літоўская. На чале правінцыі знаходзілася вялікая правінцыяльная ложа. У літоўскіх правінцыях “Тасканалая еднасць на ўсходзе Віліі”. Пасля падзелу Рэчы Паспалітай у масонстве назіраецца развал. І толькі ў канцы 1809г. масонства пачынае аднаўляцца. У сувязі з вайной 1812г. масонства зноў згасае і ў 1815г. быў адноўлены “Вялікі Усход Польшчы і ВКЛ” і пачынаецца адраджэнне масонства. У 1818-1819г. у Літоўскай правінцыі налічвалася 12 ложаў. Росквіту масонства садзейнічала апека Аляксандра I, які сам быў масонам. Арганізацыйныя структуры масонства – ложы (сукупнасць выбраных, з’яднаных вузамі духоўнага сваяцтва людзей, якія утвараюцю першасную адзінку масонскага таварыства). Ложы: ніжэйшыя ці сімвалічныя і вышэйшыя ці капітулярныя. Масонская праца 7 ступеняў пасведчання. Ступень залежыла ад узроўня пасведчанасці ў масонскія таямніцы. Асноўная праца кожнай ступені складалася з падрыхтоўкі і прыняцця брата ў сваю ступень. У сімвалічных ложах праца вялася ў першых трох ступенях: 1 ступень – вучня (камень); 2 ступень – чэляднінь (абцёсаны камень); 3 ступень – майстра (лічэбнікавая дошка). Капітулярныя: ніжэйшыя і вышэйшыя. Ніжэйшыя: 4 ступень – выбраны кавалер, 5 ступень – шатланскі кавалер. Вышэйшыя: 6 ступень – кавалер Усходу, 7 ступень – кавалер ружовага крыжа. Кожны год 1 сакавіка адбываліся выбары чыноўнікаў ложы. Начальнік ложы - першы майстар кафедры, у яго быў: намеснік, прамоўца, падскарбі, судзя, ялмузнік (касір ложы). Шэраг пасад прызначаліся майстрам. Увогулі колькасць масонаў на пярэдадні 1820г. у масонскіх ложах было прыкладна 1063 чалавека.

Структура масонскіх арганізацый: 1. Вайскоўцы літоўскага корпуса; 2. Чыноўнікі, мясцовая адміністрацыя; 3. Судовыя служачыя; 4. Памешчыкі; 5. Медыцынскія работнікі.

Галоўныя мэты масонаў: 1. Самаўдасканаленне, самавыхаванне; 2. Пераўтварэннем першапачаткова змарнаванай чалавечай натуры; 3. Роўнасць усіх людзей і прапанавалі жыць па правілах Іісуса Хрыста; 4. Пераўтварэнне рэчаіснасці праз пабудову храма гасподняга; 5. Панаванне двух прынцыпаў: законнасці і чалавечнасці.

Палітычная думка масонаў вагалася паміж спадчынай манархіі і алігархіі па тыпу Венецыанскай рэспублікі. Узор бралі з дзяржаўнага будаўніцтва Францыі і Амерыкі. Масоны рыхтавалі праэкты адмены прыгонаў і ў гэтым напрамку дзейнічалі праз Віленскага віце-губернатара Плятара-Зібера. Хвалявала масонаў і ідэя аднаўлення Рэчы Паспалітай. Так, у 1819г. маёр польскай арміі Лукасінскі заснаваў “Нацыянальнае масонства” з мэтай адраджэння Рэчы Паспалітай.

Беларускія масоны мелі добра наладжаныя кантакты з ложамі ў Польшчы і Расіі. За прыналежнасць літоўска-беларускага масонства шла барацьба паміж “Вялікім Усходам Польшчы” і “Пецярбурскай вялікай ложай Астрэя”, якая прывяла да таго, што ў 1820г. сярод беларуска-літоўскага масонства ўзнік праэкт утварэння “Вялікага ўсхода Літоўскага”. Аднак рэалізацыі праэкта перашкодзіла змена адносін уладаў да масонства. Былі закрыты ложы. У жніўні 1821г. выйшаў указ Аляксандра I “Аб закрыцці ложаў і тайных таварыстаў”. 25 верасня 1821г. на апошняй сесіі “Усхода Польскага” усе ложы былі прызваны да паслухмянасці царскаму ўказу. 6 лістапада 1821г. была прынята пастанова намесніка Польскага Зайончыка “Аб канчатковым закрыцці ўсіх тайных таварыстваў”. 14 лістапада 1821г. легальная гісторыя масонства завяршылась. Практычна ўсе ложы Беларусі былі зачынены. Масонства згрупавала розныя часткі дэмакратычнага грамадства, узняло ідэю адраджэння Рэчы Паспалітай і ўнесла ў жыццё грамадства лозунгі французкай рэвалюцыі “Роднасць, Вольнасць і Братэрства”.