30. Прычыны, характар, падрыхтоўка паўстання 1830-181 гг.

Разгром дзекабрысцкага руху палажыў пачатак усталявання рэакцыйнага курсу царскага ўрада. Аднак гэта не прывяло да супакаенню. На рубяжы 20-х-30-х гг. XIX ст. тут узнялася новая рэвалюцыйная хваля, чаму садзейнічала сітуацыя ў Еўропе. Летам 1830г. у Францыі і Бельгіі пачалася новая рэвалюцыя. Пад уздзеяннем еўрапейскіх працэсаў у 1825г. у Варшаве была створана арганізацыя, якая аб’яднала курсантаў Варшаўскай школы падхарунжых. Колькасць членаў арганізацыі “Ваенны саюз” 300 чалавек. Таварыства ставіла за мэту: падрыхтоўка ваеннага перавароту. Высоцкі праводзіў памяркоўную лінію і стрымліваў намер забіць Мікалая I пад час яго каранацыі, у якасці польскага караля (май 1829г.). Макалай I даведаўся аб дзейнасці “Ваеннага саюза” і загадаў арыштаваць дзейнікаў. У Варшаве былі чуткі, што Мікалай I плануе выкарыстаць польскую армію для падаўлення рэвалюцыі ў Францыі. 29-30 лістапада 1830г. у Варшаве ўспыхнула паўстанне, калі курсанты напалі на Бэльвідэр, палац-рэзідэнцыю намесніка цара ў Польшчы Канстанціна. Аднак князь не папаў у палон. Ён пакінуў Бельвідэр пад аховай расійскіх войск. Паўстанцаў падтрымалі жыхары Варшавы і войска. 30 лістапада 1830г. яны авалодалі горадам і захапілі арсенал расійскай арміі. Расійская армія адступіла з Варшавы, а да пачатку снежня і з Польшчы. Паўстанне было нацыянальна-вызваленчае, накіраванае супраць царызму. Было выклікана шэрагам прычын:

1. Парушэння з боку Мікалая I аўтаноміі каралеўства Польскага і канстытуцыі.

2. Ліквідацыя дзяржаўнасці Польшчы.

3. Намерам беларускай і літоўскай шляхты аднавіць дзяржаўнасць і свае палітычныя правы.

31. Дэмакратычныя і кансерватыўныя плыні ў паўстанні 1830-1831гг., іх праграпныя патрабаванні.

Сярод паўстанцаў не было адзінства. Паміж кансерватыўным лагерам, які патрабаваў толькі захавання канстытуцыі Польшчы (Чартарыйскі) і радыкальным, які з’яўляўся да поўнай незалежнасці Рэчы Паспалітай (Лялевін). Пачалася барацьба за кіраўніцтва паўстаннем. 2 снежня 1830г. Чартарыйскі ад імя адміністрацыйнага савета стаў на чале кіраўніцтва паўстання, звярнуўся з заклікам да палякаў. Нагадвалася, што царскі ўрад павінен дакладна прытрымлівацца канстытуцыі 1815г. і далучыць да Польшчы заходнія землі Рэчы Паспалітай. 3 снежня 1830г. адноўленае з пачаткам паўстання патрыятычнае таварыства (Лялевін) прад’явіла адміністратыўнаму савету шэраг патрабаванняў. Сярод якіх было: каб савет заклікаў жыхароў Літвы, Беларусі і Заходняй Украіны далучыцца да паўстання. Пад час паўстання адміністратыўны савет быў ператвораны ў часовы ўрад, у які ўвайшлі Чартарыйскі і Лялевін. Урад аб’явіў аб скліканні сейма і ўстанаўленні ваеннай дыктатуры галоўнакамандуючага польскіх войск генерала Ю.Клапіцкага. 5 снежня 1830г. Хлапіцкі аб’яўлены дыктатарам. 18 снежня 1830г. сейм аб’явіў паўстанне ўсенародным. 20 снежня “Маніфест польскага народа”. Мэта паўстання: “вярнуць сваю незалежнасць і старажытную магутнасць”. Хлапіцкі імкнуўся да перамоў з Мікалаем I. Калі цар адмовіўся, 18 студзеня 1831г., Хлапіцкі зняў з сябе дыктатара. 29 студзеня 1831г. рашэннем сейма быў створаны кансерватыўны нацыянальны ўрад на чале з Чартарыйскім. Новы дыктатар – брыгадны генерал Міхаіл Радзівіл. Царскі ўрад зрабіў загады, каб перашкодзіць пашырэнню паўстання на Беларусь, Літву і Украіну. 1 снежня 1830г. увядзенне ваеннага становішча ў Літве, Беларусі і Украіне. У Гродзенскай губерніі шла падгатоўка войска да падаўлення паўстання. Дзібіч Забалканскі – фельдмаршал. Не гледзячы на меры ўрада, у Літве і Беларусі вялась падрыхтоўка да паўстання. У Вільне 400 чалавек “Акадземічны саюз”, яны падтрымлівалі Лялевіна. Выступалі за радыкальныя пераўтварэнні. Да падрыхтоўкі паўстання ў студзені-лютым 1831г. быў створаны падпольны орган - “Віленскі цэнтральны паўстанцкі камітэт”: віленскі губернатар-маршалак Шумскі, Балінскі, Пяткевіч, Гарэцкі і інш. Аднак прадстаўнікі камітэта не змаглі забяспечыць адначасовае выступленне паўстанцкіх сіл.

Паўстанне ў Беларусі праходзіла асобна. У сакавіку-красавіку - Ашмянскі, Браслаўскі, Віленскі, Дзісненскі, Свенцянскі ўезды. У мае – Гродзенскі. У кожным з уездаў ствараліся свае ўрады. Яны прыводзілі насельніцтва да прысягі, праводзілі рэкруцкія наборы. Але сярод сялян гэтыя адозвы не знаходзілі падтрымкі. Гэтаму садзейнічала палітыка ўрада. Мікалай I 3 красавіка 1831г. выдаў указ, у якім абяцаў ім дараваць удзел у паўстанні, калі яны добраахвотна пакінуць атрад. Расійская армія ў лютым 1831г. уступіла ў Польшчу і пачала падаўленне. У бітвах пад Сточкамі, Ваўрамі і Грохавым была спынена палякамі. Аднак і польскае контрнаступленне поспеху не мела. 25 мая 1831г. у бітве пры Астралэнкай палякі пацярпелі паражэнне. Нацыянальны ўрад Польшчы паспрабаваў аказаць дапамогу паўстанцам у Літве і Беларусі. У канцы мая ў Беларусь прыбыў 12.000 корпус польскага войска генерала Геубуда, 800 чалавек генерала Хлапоўскага. У Беларусі гэтыя атрады папоўніліся мясцовымі сіламі і рушылі на Вільню. 12 чэрвеня 1831г. каля Вільні адбыўся вырашальны бой. 26.000 расійскае войска нанесла паражэнне паўстанцам. І толькі адзін атрад генерала Дэмбінскага вярнуўся ў Польшчу і прадоўжыў барацьбу. У пачатку жніўня 1831г. паўстанне падаўлена практычна на ўсёй тэрыторыі Беларусі. У Варшаве быў створаны новы кансерватыўны ўрад, генерал Крукавецкі. 8 верасня расійская армія ўступіла ў Варшаву. Граф Паскевіч атрымаў ад Мікалая I тытул князя Варшаўскага. Аднак баі ў Польшчы прадаўжаліся да пачатку кастрычніка. Паўстанне ў ходзе якога нарадзіўся лозунг: “За нашу і вашу свабоду” і быў разлічаны зацягнуць у барацьбу прадстаўнікоў расійскага грамадства пацярпела паражэнне. Паўстанне, якое ўвайшло ў гісторыю як польскае, ці шляхецкае згрупавала расійскае грамадства вакол цара.