Qiriq qiz dastani
.pdfSolmeken ázelde qáwil, Áyne sáske waǵında, Qubladan esti bir dawıl, Elimdi tegis qıyrattı,
Ot tiygendey boldı awıl.
Bul ne bolar jalǵızım.
Teńseldirdi qara jerdi, Oǵan duwshar qılmaǵay, Xalıq áylegen gúnakardı. Teńseldirdi ayaǵım, Qolımda bar tal tayaǵım, Júr ekenmen mal qaytarıp, Qarsılap shıqtı aldımnan. Bawırı shubar ala sher, Aybat shegip aqırdı, Júrgen jerim taqırdı, Qashıwǵa imkan bolmadı, Qaq basımnan jalmadı, Bul ne bolar, jalǵızım? Qatarı pitken aq sókit, SHabınıp jan-jaqqa ótip, Tur ekenmen abaysız, Ǵayıptan keldi ash búrkit, Taydırmadı tabanım, Bermedi zańǵar hamalım, Asılsam kúshim jetpedi, Ótti basımnan zamanım, Bul ne bolar jalǵızım?
Jazdıń sarı kúni eken,
Mindim Qara jalımdı,
Qaq jarıp qıya qalındı,
Aralap kólde júr edim,
31
Toǵız túlik malımdı,
Tilegi jánjel menen urıs,
Qanatı jelli kewli xosh,
Sarqıp keldi qubladan,
Qanatı qulash Qara qus,
Aybınbastan názer saldı,
Qast áyledi shıbın jandı,
Ayqassam kúshim jetpedi,
Erksiz tókti qızıl qandı,
Kaq basımnan pánje urdı,
Qıyamet bazarın qurdı,
Jalınsam tilim almadı,
Gewdemnen basıp omırdı,
Bul ne bolar jalǵızım?
Gúmbirlesip daǵı-dashı, Mısal kózi janǵan panıs, Arba kókirek bilek arıs, Qarsı aldımnan dus kelip, Qutqarmadı bir ash jolbarıs, Múshkil boldı meniń halım, Ulı-shuw boldı qara malım, Ayqassam kúshim jetpedi, Eldi wayran etti zalım,
Bul ne bolar, jalǵızım? Ótti basımnan zamanım, Tústi qarańǵı dumanım, Qarańǵıda tunshıǵıp, Kórindi elim biygúman,
Bul ne bolar, jalǵızım?
Alqıssa bul sózdi esitip Gúlayım atasına aldında bolajaq islerdi aytıp,
aldın boljap, bir qanshasın arnap, atasına
32
qarap ne aytadı eken tolǵap:
Xalıq áylegen bolǵay ata sizge yar,
Qızıńızdıń jeti jurtqa danqı bar,
Aqıbeti ne boların bilmeymen,
Nebir dushpanlarım sırtımnan qardar.
Heshbir jerge sózi ótpeydi qallash,
Bir neshsheniń sırtımızdan baǵrı dash,
Bilmey turman aqır jaǵın ne bolur,
Qızıń ushın hárkim sırtıńnan talas.
Dabılıń hár jaqqa túsken siz baysız,
Oylasań dushpanıń esapsız, sansız,
Oylap kórseń burıńǵıdan qalǵan jol,
Qızı bardıń bası bolmas ǵawǵasız.
Aldıńda kórindi qayǵılı zaman,
Baylanbaǵaydaǵı aqqan bul saǵań,
Aqıbeti ne boların bilmeymen,
Qızıń ushın sansız qalmaq talaman.
Ishime sıymay tur meniń pushmanım,
Ańladım dushpanım sırım ashqanıń,
Aqıbeti ne boların bilmeymen,
Ata, seniń dosıńnan kóp dushpanıń.
Ańlamay turıppan qarasın, aǵın,
Ashqay xalıq áylegen qızıńnıń baǵın,
Úsh jıl boldı qalmaq bizge talaman, Qızıńdı alıw maqset penen talabı.
Bası, ayaǵın jıynap quradı basın,
Ǵamlanıp jıynadı urarlıq tasın,
33
Tayarlanıp biziń elge shabıwǵa,
Mákan bastı Ashtarxannıń jaǵasın.
Kúshin jıynap aldı-artıńnan oradı,
Awhalıńdı hár bir jerden soradı,
Tayarlanıp bizge Eleksan qalmaq,
Kúshin jámlep bári basın quradı.
Kúshleri órkenlep háddinen astı,
Musılman áwladın sawlatı bastı,
Jeti jıldan beri quralın jıynap,
Maqset penen muradı qızıńda qastı.
Biziń ushın tende baǵrı kábaptı,
Hesh birden tabılmay tur sebaptı,
Shın maqseti biziń eldi qıyratıw,
Eleksan xan kúni-túni at shaptı.
Kórinedi qıyırı joq ala shań, Qızıńnıń laqabı jetti jurtqa dań, Eki jıldan sawash maydanı qızıp, Ústińiz boladı úlken topalań.
Sarlap aǵar qızıl qannıń dáryası,
Oyran bolar din musılman qalası,
Ash jolbarıs jalmasa seniń basıńdı
Sarsańlıqqa salar qalmaq patshası.
Aqqan saǵańdı baylaǵanı,
Elińe jaw aydaǵanı,
Arqańnan esken qattı jel,
Qalmaq elińdi jaylaǵanı.
Dawıl soǵıp qıyratsa,
Basshılarıńdı óltirip,
34
Jawdan eliń qıyraǵanı.
Mal qaytarıp júrgende, Qarsılasıp shıqqan ala sher, Eleksanday zalımnıń,
Seni iytshe talaǵanı, Oyran etip zalım shúrshit,
Ǵayıptan kelgen ash búrkit, Zalım jawdıń aybatı, Quwırılsa zamanıń,
Basıńa túsken dumanıń, Sansız ásker talaǵanı, Aradan óter eki jıl, Buzılar tınısh jatqan el. Qubladan esken qattı jel, Qalmaqlardıń aybatı.
Sózlerimnen shıqpas yalǵan,
Basıp turǵan seni saldar,
Kim óledi, kim qaladı,
Bilmeymen, jerińde sel bolar
Xalıqtıń qanı.
Qayǵılanba, atajan,
Isley ber maqsetli káriń,
Kórinip tur sańlaǵı,
Dushpan tóger namıs-arıń,
Men ańladım jan ata,
Aldıńızda ne boların.
Tisiń qayrap zalım qalmaq,
Tartqan bir nesheniń zarın.
Eki jıldan qalmaq kelip,
Oyran eter múlki-malıń,
Xalıq áylegen ońǵarmasa,
35
Ańlap turman jolıq tarın,
Arıń ketpes dushpanıńda,
Quwat berse qara narıń,
Jolıńda qılısh shabarman men. Biyzar áylep tánde barın,
Ar jolında jannan keshiw, Maqsetim menen talabım, Hawlıqpańız, qorıqpańız, Saw bolsın mendey sárdarıń Qızıń ushın hás jerde, Kepti seniń qandarıń, Tús—túlkiniń boǵı degen, Sózi bar ata-babanıń, Júregime túsirme,
Jahannıń qayǵı-saldarın, Yadıńızǵa túsirmeń, Jahannıń suwıq xabarın,
Men tegislep jol salarman,
Nebir aspa biyik jarıp, Ǵayrat etip buzarman, SHar túspegen qalıń-qarın, Eldi búldirip shuwlatqan Kórmegeymen men hazarın, Jawdan qaytıp saspa júrek Kórermiz taǵdir jazǵanın. Tıńlamaspan ishalla,
Qarap moynın sozǵanın, Opat qılıp sındırarman, Taslaǵan ilgir qarmaǵın, Hár bir jerde sezemen,
Simsiklerdiń ayǵaǵın, Bir ayqasıp kórsem dep,
Mudam tisledim barmaǵım. Yamannıń sırın ashayıq,
36
Qáte jerin taslayıq,
Endi sózdi doslarım,
Gúlayımnan baslayın.
Jılaǵandı kúlgizdi,
Xalqına dabıl tarattı,
Jıynatıp qaytpas polattı.
Qorǵanın tezden pitsin dep,
Atasınıń malınıń,
Eki esesin jarattı,
Qalasına Gúlayım,
Kórgendi erksiz qarattı,
Xalayıqtıń jolına,
Berdi kúshli daramattı,
Xalıqtıń tilegin tilep,
Berdi kúshler káramattı,
Jón bilmegen nadanlar,
Japtı biraz káramattı,
Keregin xalqı jıydırdı,
Shın doslıǵın bildirdi,
Tayınlatıp keregin,
Hádden zıyat úydirdi.
Kútinip dushpannıń ǵayın,
Tayarlap quralı shayın,
Pitkerip «Qırıq qız» qalanı,
Ketti maqsetke Gúlayım.
Tayındı bárshe jaqın jat,
Ayttı qızlarǵa raxmet,
Orınlanıp hámri xalqınan,
Tiydi iske sharapat,
Gúlayım qurdı saltanat,
Oylanıp isti yadınan,
Qalasınıń átirapınan,
Baǵmanlardı jıydırıp,
37
Tarttıradı qıyaman, Járdem berdi hár adam, Gúl baqshalarǵa ekkizdi, Taqqa turıp kóp baǵman Gúl baqshalar kógerip,
Jetiledi ay-aydan, Áne-mine degenshe,
Úsh jıl ótti aradan, Átirapı baǵ bolıp, Qalası boldı abadan, Baǵlarınıń arası.
Boldı neshshe sarayman, Baǵı-baqsha jetilip,
SHáhári toldı miywadan, Ne keregiń tabılıp, Tum-tustan búlbil sayraǵan, Baxıt qonıp basına,
Abat boldı keń maydan, Ashıldı baǵdıń lalası, Allaǵa jetti nalası,
Ne keregiń tabılıp, Atańdı «Qırıq qız» qalası, Bódeneler sayrasıp, Kúlisti xalıqtıń balası, Oylap tapqan Gúlayım, Adamzattıń danası, Irǵalısıp miywanıń Alamǵa tústi sholası, Keldi tumlı-tustan adam,
Qorqıp qayttı neshshe ladan, Atanıp «Qırıq qız» qalası, Aytar boldı ibadan.
Qıraǵılıq etti jastan,
38
Atı júyrik ushqan qustan, Miywa jıyıp gúl ashılıp, «Qırıq qız» boldı baǵı-bostan.
Oyın-kúlki kúnde bazar,
Jábri, zulım joq biyhazar,
Búlbil quslar sayraǵan,
Qalası boldı lalazar.
Tarttırıp neshshege zarın,
Qollap gedeydiń uranın,
Qırıq qızına tayarladı,
Atı ásbap, jaw-quralın,
Tum-tusqa bedew bayladı,
Batırlıq qural sayladı,
Tártip berip qızlarına,
Baǵında oyın oynadı.
Qapalı kewlin xoshladı,
Tanıdı dushpan, dosların,
Batırlıq óner úyretip,
Baǵında óner basladı.
Hár túrli kárin údetti,
Qılısh alıp shabısıp,
Batırlıq óner úyretti,
Qarsılasıp, ayqasıp,
Jawǵa nayza túyretti.
Oqıp sawatların ashtı,
Jaqınlattı alıstı,
Páráńgi nayza qolǵa alıp,
Maydanda atlar shabıstı.
39
Kem-kem ónerleri asıp, Biri quwıp, biri qashıp, Ózin-ózi shınıqtırdı,
Bir-birine nayza basıp.
Jaw quralların jıydırdı,
Maqsetin xalıqqa sıydırdı,
Batır qılıp qırıq qızdı,
Badana sawıt kiydirdi.
Bola qoysa qıyın zaman, Úyretti oq atpaq hamal, SHınıqtırıp qırıq qızdı, Oq atıwǵa etti maman.
Talqan etip atlar shawıp,
Hár túrinen óner tawıp,
Qızlarına kiyindirdi,
Aq girewke tilla sawıt.
Kewili alamdı jayladı,
Beline sadaq bayladı,
Batır qılıp qırıq qızdı,
Qarsı jawǵa tayarladı.
At shabıstı bálent tawǵa,
Izlegeni jánjel, ǵawǵa,
Maman etti qırıq qızların,
Atısıwǵa, shabısıwǵa.
Alqıssa aldım boljayın,
Jawdan elimdi qorǵayın dep,
Qırıq qızına bas bolıp,
40