Qiriq qiz dastani

Atlandı batır Gúlayım.

Gáwharlar shashıp bet aldı,

Dushpan tutıp patsha, xandı,

Azat jolın ashıw ushın,

Gúlayım sulıw atlandı.

Talan etti namıs-arın,

Maqset qılıp qardarın,

Gúlayım sulıw atlanıp,

Araladı jerdiń bárin.

Aynalǵay isim ońına,

Qırıq qızdı ertip sońına,

Basın qurban etedi,

Xalayıqtıń jolına.

Jarasqan sonalı ǵazlar,

At, ásbap, quralı sazlar,

Kórgenlerdi tańlandırdı,

Gileń jańa óspirim qızlar.

Mártlik penen belin baylap,

Astında bádewleri oynap,

Biliw ushın dos, dushpanın,

Kiyatır eldi aralap,

Hesh kimde joqdur shataǵı,

Gileń on sákkizdiń shaǵı,

Gúl-gúl jaynap iyninde,

Dodaǵı menen shashaǵı.

Bedewleri qustay ushar,

Júzin kórgen qaynap yoshar,

41

Quwanısıp bir jasaydı,

Qarsılasıp bolǵan duwshar.

Esitken háwes atına,

Kórgen jeter muradına,

Kóp dushpanlar esten tanar,

Qolda gáwhar polatına.

Jigittiń tilegin almay,

Xanlar menen hámdam bolmay,

At basınday ármanı,

Kewlindegi tabılmay.

Aqıl shıǵar degen jastan,

Járdem jetti yarıw-dostan.

Laqabını esitkenler,

Aybatınan qattı sasqan.

Bálent tawdıń bası gawdan,

Júregi óskin Qara tawdan,

Qaray ǵoysa beti aldı,

Qayta qoymas qırıq mıń jawdan.

Hár qaysısı hár urıwdan,

Watan ushın janı qurban,

Qarsı kelse tay kele almas,

Bunıń menen otız mıń jan.

Dabılı en jayıp ósti,

Talaydıń ókpesin ostı,

Qarsı jaw men atısqanda,

Tútinlerge tútin qostı.

Túrli jaqqa qolın sozdı,

42

SHáriyattıń jolın buzdı, Uslap jelkelerin qıydı, Jarlı menen ala kózdi.

Xanlarǵa qarsı oq attı,

Gedeydiń tobın quwanttı,

Bay, iyshanǵa ústem bolıp,

Esiginde at oynattı..

Aralap jónler sorastı. Ishten tekserip sır ashtı, Sóyletkennen ayırdı, Ótirik penen ırastı. YAmanlardıń górin qazdı,

Menmen menen bolmay sazı, Násiyat aytıp dúzetti,

Ázeli qıysıq birazdı.

Qarager atı astında,

Qıyǵır alması dástinde,

Eldi tintip kiyatır,

SHuǵıllardıń qastında.

Kisiniń haqqın alǵannıń,

Dápinip ústem bolǵannıń,

Tuxımın qurtıp sap etti,

Qılap penen yalǵannıń.

Álemdi shalqıp oradı, Jábirkeshten hal soradı, Zorlıq kórip jılaǵan, Qallashtıń basın quradı.

Qurıldı dalaǵa shatır,

43

Gúlayım degen qas batır,

Oylap kóriń yaranlar,

Isi nátiyje ańlatar.

Jolıǵıstı úlken dańǵa, Azar bermes shıbın janǵa, Gúlayım degen dabılı,

Mashqul boldı Waysan xanǵa. Jaw qural menen saylanıp, Sawashlarǵa qolaylanıp. Qırıq qız degen dabılı,

Ketti dúnyanı aynalıp, Xalıqtıń tilegi qabıldı, Bes quralın taǵındı, Mashqul boldı dúnyaǵa, Gúlayım degen dabılı, Qatarınan atı ozdı, Tumlı-tusqa qolın sozdı, Gúlayımday batırdı, Ańladı dúnyanıń júzi, Xalıqtıń qurıshın qandırdı, Xanlardıń ishin jandırdı, El buzıwshı sayaqtı, Aqıl-esten tandırdı, Talqan etti daǵı-dashtı, Jas jigitler kewli tastı,

Saltanatın kórgen dushpan, Súli-sátin taslap qashtı. Jolın izledi anıqtıń,

Ǵamı ushın ash xalıqtıń, Tuxımın qurtıw maqseti, Naǵaybil menen kalptın, Biliw ushın peyli tardı, Qulatpaqshı qanlı dardı.

44

Uslap alıp joq qılıwshı, Tawıp urı menen ǵardı. Azatlıq dep at shabısqan, Gileń jas qız súmbil shashlı. Azatlıqqa jollar ashtı,

Xan, patshaǵa qarsı turıp, Gúlayım qız atın shaptı. Dos tuttı erlerdiń erin, Talqan etip ishki sırın, Túsindirip jolǵa saldı, Bet aldı qarayǵan jerin. Qıyratpaq temir qamalın, YAr dos tutıp biymálalin, Ǵayrat salıp jas qızlar, Saǵınıp erkin zamanın.

Dushpan tutıp patsha, xandı, Ishke toltırıp ármandı,

YAr tutıwǵa Gúlayım qız, Tabalmadı qaharmandı. Xalıqtan kerek zatın aldı, Ash-jarlıǵa ılayıqlı, Atırmaqshı jarıq tańdı. Ashıqlıq túsip yadına, Pármana bolıp xalqına, Ashıq bolıp neshshe lanlar, Xat jazdı bunıń atına. Qustan júyrik árebi atlar, Átteń zamanası tar, Azatlıq dep at shabısqan, Gúlayımnıń batırları. Ótkir nayza, keskir almas,

Jawdan qorqıp harıp, talmas. At shabısqan gileń jas qız, Ǵayrat-kúshi ada bolmas.

45

Birdi jıqqan ondı jıǵar,

Túrli hasıl elden shıǵar,

Zeynine tiygenlerdi,

Qazıq qılıp jerge qaǵar.

Neshsheler tartıp sazasın,

Qurtıń eldiń biymazasın,

Jer júzine jaylattı,

Gúlayım qız daǵazasın.

Esitken háwes atına,

Ilaj tabalmay patına,

Dabılın elge jaylatıp,

Jetisipti muradına.

Neshe menen xabar tawıp, Árebi attay shawıp, Gúlayımnıń laqabına, Ketti xalıqtıń bári awıp.

Úshinshi bólim

Alqıssa sózdi esitiń,

Beline qamar oraǵan,

Ash bóridey jalaqlap,

Ján-jaǵına qaraǵan,

Xorezmniń qolastı,

Qattı qısıp soraǵan,

Sawal sorap shıbın jannan,

46

Áyne seksen jasında.

Sóz esitiń Waysan xannan, Kózlerinen ot shashıp,

Tilin kese shaynaǵan, Jetkenler menen urısıp, Ábden sorı qaynaǵan. Áyne seksen jasında, Beline qılısh baylaǵan,

Ash-jarlını qorqıtıp,

Qoyday qılıp aydaǵan,

Uyatsız júdá qara bet,

Ishse qanǵa toymaǵan,

Mal ornına qumartıp,

Adamnan basqa soymaǵan,

Jarlı menen gedeydi,

Qoyan kibi awlaǵan,

Jantasıp ketseń qasına,

Bálesi ottay ǵawlaǵan,

Teli menen tentektiń,

Qulaǵın qattı tawlaǵan,

Gedey xalqın kúnbe-kún,

Hújim jasap jawlaǵan,

Zeynine tiygendi,

Jońıshqaday bawlaǵan,

Kelamılla sózine,

Hárgiz qulaq salmaǵan,

Ash-jarlını adam dep,

Hesh esapqa almaǵan,

Awız salıp tum-tusına,

Eki iynin jalmaǵan,

Etip júrgen isleri,

Hesh bir nırqqa sıymaǵan,

Seksen jasına tolǵansha,

47

Tartıp lepsin tıymaǵan,

Júdá górqaw, lepsiqaw,

Onday zalım bolmaǵan,

Gellesi bar tandırday,

Saqalı uzın selpiygen,

Murtı jayın qarmaqtay,

Awzın kórseń lápiygen.

Oǵash-oǵash kelbetli,

Kemedey murnı qayqıyǵan,

Túr-beynesi qap-qara,

Mańlayı bar taypayǵan,

Seksen jasqa shıqsa da,

Ózin jasqa arnaǵan, Kóbik shashıp awzınan, Kópek iyttey harlaǵan, Esik-tórdi kórmeydi, Beline qılısh baylaǵan, Seksen jası tolsa da, Nashar dep sorı qaynaǵan,

Nan bergendi qast etip,

Kóp jamanlıq oylaǵan, Qayım kelse hár jerde, Qızınan da taymaǵan, Oylaǵanı jamanlıq,

Seskenbeydi alladan,

Dúnya menen mal kórse, Tayınbaydı olladan, Tolıp qaynap qazanı, Úyinen adam toymaǵan, Atın kim dep sorasań,

Xorezmde Waysan xan,

Ashıq bolıp sırtınan, Gúlayımday sulıwǵa, Maqsetli sózin arnaǵan.

48

Qayta-qayta xat jollap,

Izinen sirá qalmaǵan,

Túrin kórseń órteńdey,

Bilmeydi quday qarǵaǵan,

Gúlayımday periyzat,

Tilegin qabıl almaǵan,

Qaytıwshıǵa xat jazıp,

Gúlayımday periyzat,

Túrli juwap torlaǵan.

Bul dúnyanı sońǵı páti,

Er bolsań jolıńdı tanı,

Ashıq bolsań Gúlayımǵa,

Qulaq sal Xorezm xanı.

Sózimniń salmaǵın oylan,

Aynımańız tuwrı joldan,

Qazıǵıma ákep bayla,

Júyrik jigirma bes ǵunan.

Dúgissem dep júdá qushtar,

Sońın oyla aqıl doslar,

Qazıǵıma ákep bayla,

Jigirma bes dónen qoshqar.

Aqıl bolsań sońın qayǵır,

Minip shapqan qurıshıń qanar.

Qazıǵıma ákep baylań,

Er abzallı otız ayǵır.

Bosaǵa bálent bir boz orda,

Jetkergendey mıqlı zorǵa,

Jarasıq altın arshaǵa,

Bóz teń bolmaydı parshaǵa,

Awǵa jıǵıp tayarlansın,

Alǵırpazdan qırıq qarshıǵa.

Hájeti tabıladı mut,

Mánisin ańlap yadta tut,

49

Gúlayımǵa qumar bolsań,

Tayarla qırıq qıran búrkit.

Aldı bálent, jolları tar,

Bermeńiz qoldan namıs-ar,

Biziń ushın tayarlasın,

Kerek elli qara nar. Bejerilgen jolı taqta, Ilayıqlı biziń baǵqa, Qazıǵına bek baylasın, Ákelip altmısh aqta.

Sol aytqandı jıynap taqla, Bárine sal bekkem noqta, Ákep solardı baylasań, Jolında biz turmız taqqa. Arjaǵında bar ma — joq pa, Bilseń sonıń menen toqta, Asawına noqta salıp, Arjaǵına bizge oqla.

Meniń qalıń malım soldı, Sonı tapsań baham toldı, Sonı ákep qolǵa berseń, Arjaǵı saǵan keń joldı. Xalıqqa bolsın jariya, Oylansın jetik qariya, Sonı taqlap bolǵannan soń, Arjaǵına ózińdi arna.

Alqıssa sonı aytıp Gúlayım Xalıqtan asqan aqıl dana,

Ishlerinen kúyip-jana,

Astar baylap sózler jazıp, Járdem bersin ata-ana, Túsindirip dara-dara, Qalıń ayttı úsh júz qara,

Gúlayım sózlerine barbaz baylap,

50