Qiriq qiz dastani
.pdfAqılın hayran etedi, Oylap kórse salmaǵı, Súyeginen ótedi,
Ne qıların bile almay, Dárti aldına údedi, Ayqasarǵa shama joq, Taz qıynaldı, júdedi, Jipekten názik torqadı, Oylap tazın qarasa, Dárti ǵawlap artadı, Atısarǵa qarsılasıp, Batırlıqqa shorqadı, Gáptiń salmaǵı basıp, Qaltırap qattı qorqadı,
«Ashıqpan» degen sózleri, Nayzadan beter batadı, «Kórset» degen waǵında, SHıbın janı sharq etip, SHıǵıp kete jazladı. Gúlayımdı jasırıp,
Aldına pana tartadı. Batırǵa qarap quwqıl taz, Mınaday sóz aytadı:
«Ar-namısqa bolar aǵa kewliń joq, Qarańǵılıq duman aldıńız tuyıq, Aytqan sózim ayıp kórme jan aǵa. Biziń xalıqta ol aytqanıń sirá joq,
Saw demeydi túske kewil bergendi,
SHaytan isi túsińizge kirgendi,
Tús — túlkiniń boǵı degen aqıl bar.
Jinli deymiz onday sózge ergendi.
71
Sulıwdıń qızıǵı hámmege ayıq,
Sózińiz ketpesin xalıqqa jayılıp,
Ol aytqanıń biziń elde sirá joq,
Túrińizge bolmas ol sóz ılayıq.
Jan-jaqqa at shawıp sen harıp-talma,
Onday sózdi biziń xalıqqa salma,
Ermek bolıp xalıqqa kúlki bolarsań.
Naǵaybıl izlep jolıńnan qalma.
Ashılǵan baǵıńnıń gúli solmasın,
Jariya bop biziń elge tolmasın,
Túsińdi aytıp xalıqqa áwere bolma,
Kúlisip xalayıq ermek qılmasın.
Qız balanıń júretuǵın jolı tar,
Onı aytıp tegip júrme namıs-ar,
Onı izlep hasla áwere bolma,
Tús — túlkiniń boǵı degen aqıl bar.
Ish-tısıń tolmasın namıs penen arǵa,
Tıǵıpsań ózińdi aydap kep tarǵa,
Ol aytqan qız biziń elde sirá joq.
Bolmasın pikiriń xalıqqa jariya.
SHer salmaǵıl júregińniń otına,
Uyat sóz qaramas pullı-mutına,
Onday qızlar biziń elde sirá joq,
Eglenbesten qayta berin jurtıńa.
Alqıssa sonı esitip, Izlep kelgen batırdıń,Zıǵırdanı qaynadı, Ózli-ózinen uyalıp,
72
Kózi ottay jaynadı, SHamırqanıp shatnayıp, Belin bekkem bayladı, Dizden qaytıp júregi, Ólimge ózin arnadı, Tazdıń aytqan sózleri, Ishin ósip qarnadı. Údete almay káspi-kárin, Tazsha tógip namıs-arın, Talaq etti turǵan jerden, Izlep júrgen qarıydarın, Umıttırdı quw tazsha, Saǵınıshlı sáwer yarın, Izlemeske qásem ayttı, Atınıń basın tarttı, Ármanu-sherin molayttı. Batır ańqaw er ladan, Inanıp tazdıń sózine, Júdá ırayınan qayttı, Tazdıń sózin ıras dep, Ábden kewlin tarttı, SHuǵıldıń sózine inanıp, Ashıw menen atlanıp, Batır anqaw er ladan, Sol jerden izine qayttı
Alqıssa sóz tazshadan baslanadı. Qızıl tilin jaldadı,
Gúlayımǵa qarıydardı, Sonıńday qılıp aldadı. Batırdıń kewlin bildi, Qaytıp ketkenin,
Zeynine ildi,
Ushıp-ushıp quwanıp, Ǵarqıldap kúldi.
73
Batır qaytıp ketken soń,
Mınaday oyǵa keldi:
Ishalla taǵala, Hiylemdi júdá asırdım,Arasına suw quyıp, Bereketin qashırdım, SHın ashıǵınan,
Gúlayımdı aljastırdım,
Oylap tursam,
Úlken tasqa shaptım, Ashıq edim ozaldan, Bar ǵayratım salayın, Gúlayımday sulıwdıń, Qorǵanına barayın, Sulıw qızǵa kóz sharlap, Diydarına toyayın, Ashıq edim ozaldan, Jańa taptım qolayın,
Biymezgil waqta jatqanda,
Barıp shawqım salayın. Qáhár etip ólsem de, Ámirge ırza bolayın, Qarsılasıp gáplesse, SHın kewilim aytayın.
Bas kespek bar, Til kespek joq,
Ishten debdiw shıǵarayın. Aldıma tutıp batırdı,
Bir baǵımdı sınayın,
Túrli sebep tabıldı,
Jaman kórsem sılayın,
Dálillep sol batırdı,
Sózin aytıp qutılayın, Áńgimeniń ayaǵın.
74
Sonday qılıp sheshedi,
Eneǵardıń tazınıń,
Kewli kem-kem ósedi, Qaramay óz halına, Qaramastan aldına, Baǵıp júrgen malına, Jolǵa tústi quw tazıń, Tayaǵın alıp qolına, Uzaq edi arası,
Jete almadı jolına, Ashıqlıqtıń dártinen, Egew túsip janına, Túniń menen tońqayıp, Tońıp shıqtı qırawǵa,
Adam tappay biymezgil,
Jón-josaq aqıl sorawǵa, Talap etti quw tazıń, «Qırıq qız» degen qalaǵa, Ashılmaǵan lalaǵa, Sıyınıp allatalaǵa,
Tań jaqınlap kelgende, Tayın boldı quw tazsha, «Qırıq qız» atlı qalaǵa. Ser salıp eki jaǵına, SHer salıp kóńil daǵına.
Kirdi deydi quw tazsha,
Gúlayımnıń baǵına, Alqıssa Gúlayım, Tutınıp teńinen shayın, Túsinde kórgen ashıqtıń, Jolın tosıp kún sayın,
Bedew attay boy taslap,
SHıǵıp maydanǵa hárdayım. Ash jolbarıstay shabınıp,
75
Ottay baǵrı qamılıp,
Túrli hasıl taǵınıp,
Túsinde kórgen jigitin, Tóseginde saǵınıp, Jaratqanǵa zar jılap, Ǵayıbına baǵınıp,
Janlı janǵa bildirmey,
Táwekel sırttan tabınıp,
Jatır edi otawda.
Hasıl parsha jamılıp,
Tusına bardı quwqıl taz,
Qaraqshı iyttey ańlıp,
Asırılıp tústi qorǵannan.
Batır qusap lap urıp,
Ne aytadı quw tazsha,
Xabarlas dep baqırıp:
Bálent daǵlarda bardı tas,
Kózimnen aqqan qanlı jas,
Alıs joldan kelgenmen,
Gúlayım shıǵıp xabarlas.
Ánar boldı ma álwanıń, Bes jıl ótti aradan, Saǵınıp intizar bolǵanıń, Gúlayım shıǵıp xabarlas, Keldi bahadır palwanıń.
Senseń meniń intizarım,
Batırlıqdur káspi-kárim,
Túsińizge kewil bergen,
Keldi izlep sáwer yarın.
Sonda qızdıń jeńgesi.
76
Buǵan qarap sóyleydi:
Biymezgil yarım aqshamda,
Ne qılıp júrsiz bulmanda,
Xabarlasar adam joq,
Kelerseń tańlar atqanda,
Bul waqta biykeshim turmaydı
Biymezgil kewil burmaydı,
Uyqısın buzba awlaq qash,
Sózińe qulaq salmaydı;
Sonda tazıń sóyleydi: «Oyat jeńgejan qızıńdı, Aytayın mánili sózimdi,
Uzaq joldan izlep keldim,
Kórmege arıw júzińdi.
Taymaǵay bastan dáwranıń, Ishimde kópdur ármanım, Kórset há jeńge qızıńdı, Tarqasın sherim, qumarım, Jeńgesi sonda sóyleydi: Dárya kibi tolıp-taspa, Qızımnıń abıroyın shashpa, Áste-áste, netken jansań, Xalıqtı ayaqqa baspa,
Gúmansız baylaydı qolıńdı
Talqanlar seniń jolıńdı.
Menmenlik etip sóyleme,
Bánt eter qızım qolıńdı.
Tazsha sonda sóyleydi:
Sózinen munıń seskendi,
SHıbın jannan keshkendi
77
Qızıńdı oyat jeńgejan,
Bilerseń meni kóriskende.
SHınnan kewil jibergeni,
Baǵıńda birge júrgeni,
Oyat ha jeńge qızıńdı,
Keldi túsinde kórgeni.
Alqıssa sonda Gúlayım,
Neshsheni esten tandırıp,
Keregin elden aldırıp,
Kórgenniń miyrin qandırıp
Talaydıń ishin jandırıp,
Gúlayımday periyzat,
Jatır edi arqayın.
Qulaq salsa jeńgesi,
Teńseldirgen qalıń jeldi.
Dabılınan jer teńseldi.
Maydannan sonday ses keldi,
SHiyrin janı seskendi,
Gúlayımday sulıwdıń,
Jeńgesi qasına keldi.
Irayınan qaytadı,
Quwanıshın molaytadı,
Atı shıqqan ataqlı,
Batır diyip oyladı,
Aldı-artın barladı,
Biyjay shıqqan dawıstıń
Túr-biynesin aytadı:
Ańǵarmadım ǵarrısına, jasına,
SHaq kele almas heshkim ólshew tasına,
Uyqıńdı ash, tur jayıńnan ádiwlim,
Bir bahadır keldi házir qasıńa.
Saǵınıp bolıptı júrek-baǵrı qan,
78
Bunnan bılay júdá múshkiliń ańsan,
Bir qaysar kelip tur atıńdı sorap,
SHıq maydanǵa kórinis ber biykeshjan.
Tabılmas sózinen qáte bir yalǵan.
Ashıqlıqtan ishlerine dárt tolǵan,
Tezirek tur biykeshjan ayıp bolmasın,
Izlep keldi seni ataqlı palwan.
Aytqan gápi túrli tımsal ańlatır,
Peshenesi kórgenlerdi tańlatır,
Esigińde jer tepsinip turıptı,
Qıyal etsem tań qalǵanday bir batır.
Oylasam kórinbes kewliniń xoshı,
Ayrıldı sózinen aybatı, yoshı,
Esigine at oynatıp kelip tur.
Qıyal etseń seniń ayrılmas dosıń.
Kórinip tur aybatınan menmeni,
Adam dep kózine ilmedi meni,
Uzaq jerden kelgen atıńdı sorap,
Júdá ıqlas penen soraydı seni,
Kewili shalqıǵan alamdı orap,
Kórsetpedi túrin bir tuwrı qarap,
Tur jayıńnan kórinis ber biykeshjan,
Bir palwan kelip tur atıńdı sorap.
Márt jigitler mingen atın tusaǵan,
Sóz salmaǵı saǵan júdá bosanǵan.
Túr-biynesin kóre almadım anıqlap,
Sóz tımsalı asa batır qusaǵan.
79
Tum-tusına jaw quralın taǵınǵan,
Aq girewke, aq sawıtın jamılǵan,
Atıńızdı sorap batır kelip tur.
Diydarıńdı seniń asa saǵınǵan.
Ne bolsa da túrin kórgen paydadı.
Kórindi ishinde ármanlı daǵı,
Anaw-mınaw adam emes oylasam,
Bassınǵanday ájayıp sóz aytadı,
Alqıssa aytıp jeńgesi, Saz dawısqa saladı, Gúlayımday periyzatıń, Júdá miyri qanadı.
Jas júregi dúrsildep,Janı qurban boladı, Ashıqlıqtıń háseri, Kewline dárt saladı,
Sóz mánisin sheshe almay,
Kewli hayran boladı, Quwanıshlı kewline, Asıǵıslıq saladı, Ǵayıbana batırdı, Kórgen edi túsinde, YAdına sonı aladı,
Tilek tilep alladan,
Sol shıǵar dep oyladı, Ashıqlıqtıń daǵına, Júregi ottay qaynadı, Quwanıshqa shıdamay, SHashırap jaydan turadı, Háwes bolıp kórmege, Júzi gúldey jaynadı. Talday boyın buradı,
80