Qiriq qiz dastani

Qara shashın taradı,

Ara berip ózine, Súrme jaǵıp kózine.

Tal itıbıqtay tawlanıp, Awzınan shıqqan demleri, Sarı altınday puwlanıp, Qalıń pitken qara shash, Moynına oralıp,

Sımday belleri buralıp, Keshe-kúndiz ah urıp, SHın ashıǵın yadına alıp, Kewline qıylı qal salıp, Otawda turıp kerilip,

Ne aytadı eken Gúlayım, Ol maydanǵa súren salıp:

At shawıp arqası qozǵan,

Saǵınıshta moynın sozǵan,

Aytıń atı-jónińdi,

Kimseń uyqımdı buzǵan.

Ańlamay ońlı-solıńdı,

Sermep bunshama qolıńdı,

Ne sebep kelgen adamsań,

Aytıń atı-jónińdi.

Jıraq edim jaman attan,

Tınbay bedew atın shapqan.

Aytıń atı-jónińdi,

Kimseń maǵan qustay qapqan.

Tókpeńiz bizden namıs-ar,

Bolıp júrmeńiz gúnakar,

Kimseń uyqımdı buzǵan,

81

Hasılıńnan berip xabar.

Mazalı sózińdi molayt,

Belgili maqsetińdi ayt,

Biymezgil waq nege keldiń,

Kim bolsań da keynińe qayt.

Bir nıshan bar ǵoy ózińde,

Aytıń mazalı sózińdi,

Ermek qılıp júrgen bolsań

Oyarman eki kózińdi.

Bawırıńdı tildirermen, Úsh aǵashqa ildirermen, Sózlerińnen yalǵan shıqsa, Azap berip óltirermen.

SHıdamayman oyınıńa, Qanlar tolar qoyınına, Ermek qılıp turǵan bolsań,Arqan túser moyınıńa.

Jaraq alıpsań qolıńa,

Kesek taslama jolıma,

Art jaǵıń kúshli bolmasa,

Túse ber kelgen jolıńa.

Qayǵı túspesin basıńa, Ǵarǵa qonbasın lashıńa, Súygenim bolsań irkilmey, Nege kelmeyseń qasıma. Anıq bolsań bizge qardar, Óziń bolsań elge sárdar, Irkilmey nege kelmeyseń,

82

SHınnan bolsań bizge qardar.

Alqıssa esitip bunı quw tazın,

Kewilin júdá tasırıp,

Quwqıllıǵın asırıp,

Oqıranıp kúledi,

Ayaǵı birden jer ilip,

Aytılǵan sózge erip,

Nar tekedey kerilip,

Táwekelge bel baylap,

Kewili alamdı jaylap,

Sózlerinen máni ańlap,

Bay ulınday baypańlap,

Iytelgidey jaytańlap,

Maydanǵa shıqtı Gúlayım,

Ashıqtıń xabarın ańlap.

Qara shashın taradı,

Nar túyedey jaradı,

Gúlayımday periyzat,

Tumlı-tusqa qaradı,

Kelisip turǵan qayaǵı,

Qolında tal tayaǵı,

Qızıl shaqa qol-ayaǵı,

Ashıwlanıp Gúlayım,

Joyttı kewildi bayaǵı,

Atı málim hámmege,

Qoy baqqan belli sayaǵı.

Ańlay-ańlay qaradı,

Joqtı sirá uyqası,

Jaylawdan ketken jaǵası,

Joq qáwender aǵası,

Mayqabaqtay jaltırap,

Jumırı kiygen taz bası,

Kúni menen sol eken,

83

Jer teńseltken sazası,

Súyenip tur aǵashqa,

Quw tazshanı kóredi,

Pikirine túsinip,

Gúlayımday periyzat,

Mıyıǵın tartıp kúledi.

Gúlayımǵa qarsılap,

Taz qushaǵın keredi,

Qol qawsırıp sulıwǵa,

Táńir sálem beredi.

Gúlayımǵa kóz sharlap,

Qáddi muzday eriydi,

Diydarına berilip,

Qayta-qayta qaradı,

Sulıwdıń ayday júzine.

Júdá miyri qanadı,

Sulıwlıǵı sonshelli.

Aqıl-esin aladı,

Biyhush bolıp tazshań.

Erki ketip taladı,

Búl dúnyaǵa shıqqanına,

Tazıń ırza boladı.

Gúlayımday periyzat,

Sırına júdá qanadı.

Asqan bir aqıl danasań,

Sóz tımsalına qarasam,

Qulaq salıń Gúlayım,

Mennen sawal sorasań,

Gúlayım sonda sóyledi:

Qanday kúshke iseneseń,

Ruxsatsız biymezgil,

Qalama nege kireseń dep

Tazdan sawal soradı,

Ser salıp eki jaǵına,

84

Kim túsinbes ıǵlamıńa.

SHawqım salıp biymezgil,

Ne dep kirdiń baǵıma.

Esitip onı quw tazsha,

Aytarǵa belli dálil az,

Dálil torlap júdá saz,

Qutıla almadı alǵárez,

Qızlar tutıp antalap,

Tumlı-tustan qamalap,

Tum-tusınan sabalap,

Aytarına dálil joq,

Qáddi boyı qaltırap,

SHash shıqpaǵan taz bası,

Mayqabaqtay jaltırap,

Batır qırandı panalap,

Túrli jaqtan dálil qurap,

Kelgen jumısın jaylap,

Gúlayımdı aldap-arbap,

Tazsha ne aytıp turǵanı:

Basıma túsirdiń hár túrli sawda.

Qoyımdı iyirdim Qarsaqlı tawǵa.

Alıp keldim ataqlı batırdıń sózin,

Gúlayım tileymen janımdı sawǵa.

Otır edim Qarsaqlınıń basında,

Tań qalǵanday Qara tulpar astında,

Qosıq aytıp Gúlayım dep ah urıp,

Ataqlı bir batır keldi qasıma.

Áliy menen Garweshipniń uranı, Mıńǵa tay kelgendey at penen quralı At oynatıp sawda salıp basıma. Tezden ayt dep Gúlayımnıń xabarın.

85

Laqabıń soradı mennen atma-at,

Peshenesi Áliy sherden de zıyat.

Nala shekip sırtıńızdan intizar.

Qayda bolur Gúlayımday periyzat.

Ǵayıbana baǵshańızdan gúl teripti. Dańqındı esitip janın beripti. Seniń ashıqlıǵıń sulıwlıq beynen. Altı ay burın túsine ayan beripti.

Ashıq bolıp sırtıńızdan baǵrı qan,

Qosılsań boladı múshkiliń ańsan,

Alıs joldan izlep keldi bir batır,

Kóriw ushın jolıńızda sergizdan.

Seniń ashıqlıǵıń aqılın alǵan.

YAr jolında bolıp bir janı qurban,

Gúlayımǵa barıp kel dep jiberdi,

Izlep keldi seni ataqlı palwan.

Batırlıq beynesin túrinen tanıp,

Sóylestim anıqlap túrine qanıp,

Kelip edim sennen súyinshi almaǵa,

Ataqlı batırdıń sálemin alıp.

Ańlamadım eldiń jaqın-qashıǵın,

Jolıńızda qurban áylepti basın,

Jolına etseńiz janımdı sawǵa,

Qorqıtıp jiberdi meni ashıǵın.

Qorqqanımnan ózim soqlıqtım jarǵa, Seni pana bilip qamaldım tarǵa, Quwanısh penen seniń baǵıńa kirdim,

86

Gúlayımjan gá jarılqa, gá qarǵa.

Kók tulparın saltanat penen jeledi,

Kórseń qurban jollarına óledi,

Kerek bolsa ánjamıń je Gúlayım,

Erteń birew baǵıńızǵa keledi.

Alqıssa Gúlayım arıw bunı esitip, Oylap kórip maqul sózge ne qarıw. Haslı nashar, shashı uzın, Quwanıshqa jayladı, Jolına

ózin sayladı, Jaqsı sózge semirip, Belin toltırıp bayladı, Enaǵardıń tazshası, YAlǵan sóz benen bayladı. Quwanısh kernep denesin, Ashılǵan gúldey jaynadı, Hár nárse salıp esine, Túsinbey erte-keshine, Tańlanıp peshenesine, Onbes kún ótti aradan,

Tań qalǵanday bir batır, Engen edi túsine,

Jup ústine jup boldı, Sol shıǵar dep oyladı.

Haslı nashar aldaǵanǵa inanıp Tazdı azat áyledi.

Tazsha qızdıń sózin barlap, Meyri qanıp kóz sharlap, Ótirik xabardı jarlap, Aldınan zorǵa qutıldı, Qayttı qoyına qarap, Sózdi Gúlayımnan esitiń,

87

Ilayıqlı bir yar edi, dep,

At basınday ármanı,

Quwanısh xabar esitip,

Ishqınıp tur shıbın janı,

Atlandırıp qırıq qızdı,

Tumlı-tusqa arnadı,

Ashıqtan xabar esitip,

Júrektiń otı qaynadı,

Qolın kútip asıǵıp,

Jan-jaǵına qaradı,

Ara berip ózine,

Súrme jaǵıp kózine,

YArǵa ózin qolayladı

Seskenip dabıl dańqınan,

Jandar óte almay qasınan,

YArdıń jolına qarap,

Barlıq is shıqtı yadınan.

Kútine bersin Gúlayım,

Tazshadan sóz baslayıq,

Ishine sıymadı ármanı,

Jantasalmay Gúlayımǵa,

Ketti dińke-dármanı,

Malǵa jıǵıp alıwǵa,

Jetpeydi quwat-pármanı,

Tumlı-tustan kóbeyip,

Gúlayım qızdıń qardarı,

Sabap, quwıp salsa da,

Ashıqlıǵın qoymadı,

Gúlayımdı alıwǵa,

Túrli hámel torladı.

88

Besinshi bólim

Alqıssa sózdi Buwrabaydan esitiń: Buwrabayday bayıńız,

Seksenge shıǵıp qaradı, Tasladı dúnya ushın qayǵı,

Esap etip qarasa,

Bastan ótkerdi mıń aydı, Kúnnen-kúnge jas basıp, Basınan dáwranı taydı.

Talaq etip barlıǵın, YAd etti qádir qudaydı, Tókti mańlayınan terdi, Iyshannıń jolınan júrdi,

Izlep tappay kámbil pirdi, Qırıq qara qudayı aytıp, Ǵıjduwan pirge qol berdi, Piriniń aytqan násiyatı, Suwpılıq gúzar jol boladı, Suwpı-iyshanǵa qul boladı, Kewiline qılap kelse, Mınapıq degen sol boladı. Túskenińiz uzaq jolǵa, Taqqa turasań bárqulla, Pirdiń sennen kewli qalsa, Jayıń jáhánnemdur olla.

Jol tabalmas xan, patshalar,

Makayılda qırıq qıl janar, Pirge yalǵan sóz aytqanlar, Jáhánnemge ótip bolar. Aldında bar uzaq jollar,

Dúziw bolsań piriń qollar, Háddiyası kóp suwpılar,

Ushpaqqa irkilmey barar.

Túspe hárgiz bunday jolǵa,

89

Bola almassań belli tulǵa, Kúshli bolmasa háddiyanı,

Bul jerde irkilip qalma,—dedi.

Esitip onı bayıń, Ayaǵına bas urıp, Qásem aytıp sóyleydi, Isim aynalǵay ońǵa,

Tuwrı názer sal men qulǵa, Múridlikke qabıl alsań, Jolıńdı buzbayman olla. Jaqın bolǵay salǵan ara, Qabıl alǵay allatala, Ǵayıbana sher tutındım, Jolıńa baqısh qırıq qara. Qabıl alǵay er erenler,

Basshı bolǵay qırıq shiltenler. SHınt penen sizge tabındım Qabıl alıńız ulıq pir.

SHiyrin janımnan keshemen Kepin tonımdı pishemen, Zeyinińe tiymeslikke, Qásem aytıp ant ishemen. Áne sol sózdi aytıp,

Pirge múrid boldı.

Al sóz tazdan baslanadı: Tazsha harıp talmadı,

Iqlas penen zeyinin,

Gúlayımǵa arnadı, Sebep tawıp belgili Qasına munıń barmadı, Bir-bir ushıp kózinen, Qıya shólde zarladı.

Qarsaq tawdıń basında, Jan-jaǵına qaradı,

90