69. Талап тусиниги жане турлери.

Талап дегенимиз – муддели тулганын бузылган немесе даулы субъективтик кукыгы немесе занмен коргалатын муддесин, кукык туралы дауды шешу жолымен коргауды талап етип сотка жолдануы. Нактылы айтканда, талап – кукык турпалы дауды шешу ушин бузылган немесе даулы субъективтик кукыкты немесе занмен коргалатын муддени коргау туралы талап кою аркылы тулганын сотка жугинуи. Талап кукык туралы дауды шешу ушин бузылган н\е дауды субьективтик кукыкты н\е занмен коргалатын муддени коргау туралы талап кою аркылы тулганын сотка жугинеди.Талап-субьективтик кук-ты ж\е занмен коргалатын сот аркылы коргау тасили. Талап‑азаматтык исти коргау тасили. Талап уш элементтен турады. Талаптын элементтери – бул талап-н курамдас боликтери.Оларга;1)мазмуны 2)пани 3)негиздемеси.

Талаптын мазмуны-талап коюшымен корсетилген сот аркылы коргану тури ягни,сотка жугину аркылы талап коюшынын озинин бузылган н\е даулы кукыгын коргау ушин сурайтын сот-н кызмети.

Талаптын мазмуны-талап коюшынын сотка койылатын талабын бейнелейди ж\е талап-арыздын сурау болигинде козделеди.Осыган байланысты талапкер соттан сурай алады: 1) жауапкерди белгили бир ис арекетти жузеге асыруды мажбурлеуди немесе белгили бир ис арекетти жузеге асыруды токтатуды; 2) субъективтик кукык немесе жауапкердин арасындагы кукыктык катынастарды озгерту немесе токтату туралы.

Талаптын пани – бул соттан шешим шыгаруды отинип, талапкермен корсетилген субъективтик кукык. Талаптын пани занмен коргалатын мудде болады. Мысалы, муликке меншик кукыгы, гылым, адебиет шыгармаларына авторлык кукык, енбек ету кукыгы жане т.б. Сонымен, талаптын пани ретинде талапкер нускап отырган болжамды бар немесе жокка шыгарылып отырган кукыктык катынас болады.

Талаптын негиздемеси-талап коюшынын сотка оз ундеуин негиздейтин ман-жайлар. Олар – мамилелер, шарттар, зиян келтиру фактиси, мура кабылдау негизи болып табылатын фактилер, кукыктын бузылу фактиси. Мысалы, мамилени жарамсыз деп тану туралы талаптын негизи болып нотариаттык немесе жазбаша формада куаландырылган шарттын болмауы, мамилени жасасу кезинде еркиндиктин болмауы – коркыту, алдау, куш корсету фактилеринин орын алуы.

70. Сот буйрыгын шыгаруга койылатын талаптар

Сот буйрыгы ондирип алушынын акшалай сомаларды ондирип алу немесе муликти борышкерден немесе ондирип алушыны олардын тусиндирмелерин тындау ушин шакырмай-ак жане сотта исти карамай-ак, даусыз талаптар бойынша борышкерден талап ету арызы бойынша шыгарылган судьянын актиси болып табылады. Бул актинин маниси, субъектилерге кукык нормаларымен карастырылган белгили бир минез-кулыкты белгилеп беретин мемлекеттик билик ету органынын кукык колдану актиси. Сот буйрыгы судьямен жалпы ереже бойынша емес, азаматтык ис жургизудин карапайым ережелери бойынша бериледи. Сот буйрыгы сот шешимине уксас болганымен, сот актилеринин бир тури болып табылады жане аткарушылык кужат кушине ие бола алады. Сот буйрыгынын шешимнен айырмашылыгы – буйрыкта сот шыгындарын болуди карастырмайды, себеби баж салыгы аркашанда борышкордан алынады; буйрык еки болимнен (кириспе, корытынды) турады. Сот буйрыгы сот талкысын откизбей-ак, жауапкерди, арыз берушини шакырмай-ак, олардын тусиниктерин тындамай-ак бериледи. Егер белгиленген мерзим ишинде жауапкерден карсылык туспесе, судья ондирип алушыга соттын моримен куаландыралган сот буйрыгын береди.