80. Сот уйгарымы, тусиниги жане турлери

Ис негизи бойынша карастырылмаган болса, биринши сатыдагы сот актиси – уйгарым туринде шыгарылады. Биринши сатыдагы соттын уйгарымы материалдык кукыктык дауларды карастырмайды. Уйгарымдар азаматтык ис жургизудин кез келген сатысында шыгарылады. Егер сот шешими бузылган немесе даулы кукыкты коргау актиси болса, ал уйгарым ар турли мазмунда жане олардын саны истин накты ман жайына байланысты болады. Соттар уйгарым аркылы процессуалдык маселелерди шешеди. Кїрдели емес мјселелерди шешкен кезде сот отырыс залынан шыќпай-аќ ўйєарым шыєара алады. Мўндай ўйєарым сот отырысыныѕ хаттамасына енгизиледи. Ўйєарым шыєарылєаннан кейин дереу жарияланады.

Уйгарымдар максатына байланысты жане ис бойынша процестин дамуына асер етуине байланысты болинеди: 1)азирлеу уйгарымдары – соттын исти негизи бойынша шешуине дейин процестин журуин камтамасыз ететин уйгарымдар. Олар исти козгау, сот талкысына азирлеу, сот талкысы сатыларында шыгарылып, занды жане негизди сот шешимин шыгаруга мумкиндик береди. Мысалы, арызды кабылдау, арызды козгаусыз калдыру, исти сот талкысына тагайындау, исти токтата туру жане т.б. 2) киюшы уйгарымдар – процессуалдык арекеттердин пайда болуына немесе жузеге асырылуына богет жасайды, мысалы, арызды кабылдаудан бас тарту туралы уйгарым, сот ондирисин токтату, талап арызды караусыз калдыру туралы уйгарымдар. Бул уйгарымдар шыгарган соттын озимен жойыла алмайды. 3)корытындылаушы уйгарымдар истин шешим шыгармай аякталуына акеледи, ис жургизуди аяктайды. Мысалы, талапкердин талабынан бас тартуына байланысты немесе талаптардын битим келисимин жасасуына байланысты сот ондирисин токтатуытуралы уйгарымдар. 4)толыктырушы уйгарымдар – соттардын тарапынан кеткен процессуалдык кателиктерди жою немесе сот шешимин тиисинше жузеге асыруга кедерги келтиретин ман жайларды жоюга багытталган. Мысалы, арифметикалык жане создик кателиктерди жою туралы, сот шешимин тусиндиру, сот шешимин орындауды кейинге калдыру немесе болип орындау, сот шешимин дереу орындату туралы уйгарымдар. 5) жеке уйгарымдар – уйымдардын, лауазымды тулгалардын, озге де баскару кызметин жузеге асырушы тулгалардын тарапынан болган кукыкбузушылыкты жою максатында кабылданады. Сот отырысында заѕдылыќ бўзылєан жаєдайлар аныќталєан кезде сот жеке ўйєарым шыєаруєа жјне оны тиисти ўйымдарєа, басќару ќызметин атќаратын лауазымды немесе ґзге де адамдарєа жиберуге ќўќылы, олар ґздери ќабылдаєан шаралар туралы бир ай мерзим ишинде хабарлауєа миндетти. Ќабылданєан шаралар туралы хабарламау заѕєа сјйкес јкимшилик жауапкершиликке јкеп соєады.

Сот уйгарымын субъектиси, нысаны, шыгару тартиби жане шагымдану адиси бойынша жиктеуге болады. Субъектиси бойынша уйгарымдар: - сот талкысы немесе сот мажилисинде жеке маселелерди карастыру бойынша шыгарылган соттын уйгарымдары, мысалы, арызды караусыз калдыру туралы, сот ондирисин токтату туралы. – судьямен исти козгаужане сот талкысына азирлеу барысында шыгарылган уйгарымдар, мысалы, сот сараптамасын тагайындау туралы.

Нысаны бойынша: - жеке процессуалдык кужат акт туринде расимделген уйгарымдар, мысалы, азаматтык исти козгау, сот ондирисин токтату туралы; - сот мажилисинин хаттамасына енгизилген уйгарымдар, мысалы, косымша далелдемелер жинау ушин мерзим тагайындау туралы. Шыгару тартиби бойынша уйгарымдар судьямен жеке дара немесе алкалы курамда шыгарылады, ол туралы сот отырысынын хаттамасында корсетиледи.

Шагымдану адиси бойынша: -апелляциялык тартиби бойынша шагым берилуи немесенаразылык келтирилуи мумкин уйг.р; - кадагалау тартиби бойынша шагым берилуи немесе наразылык келтирилуи мумкин уйг.р; - жеке шагым немесе жеке наразылык келтируге жатпайтын уйг.р, ягни азаматтык ис жургизуге кедерги келтирмейтин уйг.р, мысалы, азаматтык исти козгау туралы; - жеке шагым немесе жеке наразылык келтируге жататын уйгарымдар, азаматтык ис жургизуге кедерги келтиретин уйг.р, мысалы, талап арызды кабылдамау туралы, т.б.