79. Буйрык ондирисине жалпы сипаттама.

Буйрык аркылы ис жургизу бул биринши сатыдагы сотта ис жургизудин бир тури. Буйрык аркылы ис жургизу ондирип алушынын арызы бойынша козгалады.Сот азаматтык истер, жониндеги сот актилерин шешим, уйгарым, каулы жане буйрык нысанында кабылдайды.Сот буйрыгы азаматтык ис бойынша шыгарылатын болгандынтан, оны шыгарардан бурын судьянын уйгарымымен ис козгалады. Бул уйгарым шагымдануга жатпайды. Буйрык аркылы ис жургизу – карапайым процессуалдык формада откизиеди жане коргалуга жататын материалдык кукыктык талаптардын кукыктык табигатына негизделеди. Буйрык аркылы ис жургизудин маниси мынадай белгилермен сипатталады:

-сот буйрыгы кукык туралы дауды шешпей ак, жай сотка борышкордын несие берушиге катысты миндеттерин орындауды мажбурлеуге мумкиндик береди; - сот буйрыгын колдану, борышкорга оган карсылык билдирип, жалпы талап ондириси бойынша карастыруга кол жеткизу кукыгынан айырмайды, - арыз оте кыска мерзимде каралады, - талап ондирисимен салыстырганда баж салыгынын молшери онын жарты багасын курайды, - жапы соттылык ережелери пайдаланылады, - сот буйрыгы орындау ондирисинин жалпы ережелери бойынша орындалады, - талап ету пани акша ондиру немесе жылжитын муликти кайтару.

Манызы: - бузылган кукыкты сотпен коргауды женилдетип, орындалуын жетилдиреди;

- карапайым тартипте шешуге болатын истерден сот кызметин женилдету;

- озине алган миндеттери ушин азаматтардын жауапкершилигин жогарылату.

Буйрыктык ондиристи козгау тартиби диспозитивтилик кагидасына негизделген: ондирип алушынын бастамасымен – арыз беру аркылы козгалады. Арыз берушинин талабы багытталган субъект – борышкор деп аталады.

Сот буйрыгы бул ондирип алушынын акшалай сомаларды ондирип алу немесе жылжымалы муликти борышкерди немесе ондирип алушыны олардын тусиндирмелерин тыкдау ушин шакырмайак жане сотта ис карамайак, даусыз талаптар бойынша борышкерден талап ету туралы арызы бойынша шыгарылган судьянын актиси. Сот буйрыгы аткарушылык кужат куши бар сот актиси, ягни мани жане куши бойынша сот шешимине тенестирилген.Сот буйрыгы азаматтык ис жургизу барысында бериледи, бирак окайлатылган нысанда, мунда тараптар ретинде талап кою бойынша ис жургизуде сиякты талап коюшы мен жауапкер катыспайды, ал сотка жугинген ондирип алушы жане борышкер ондирип алушынын талабы бойынша жауап беретин тулга катысады. Сот буйрыгы занмен белгиленген муликтик сипаттагы акшалай сомаларды немесе жылжымалы муликти талаптар бойынша бериледи. Калган барлыгы муликтик емес сипаттагы жане жылжымайтын муликти ондирип алу бул ережелерге сайкес келмейди.

80. Сотта окилдик етудин тусиниги, турлери

Соттагы окилдик – окилдик берушинин муддесин коргап жане сонын атынан озине берилген окилеттик шенберинде тулганын процессуалдык арекетти жузеге асыруына байланысты туындайтын кукыктык катынастарды реттеуши кукыктык институт. Азаматтар ґз истерин сотта ґздери немесе ґкилдери арќылы жїргизуге ќўќылы. Азаматтыѕ иске ґзиниѕ ќатысуы оныѕ бўл ис бойынша ґкили болу ќўќыєынан айырмайды. Ўйымдардыѕ исин сотта оларєа заѕмен, ґзге нормативтик ќўќыќтыќ актилермен немесе ќўрылтай ќўжаттарымен берилген ґкилеттиктердиѕ шегинде ис-јрекет жасайтын олардыѕ органдары жјне тиисти ґкилеттиктер берилген олардыѕ ґкилдери жїргизеди. Заѕды тўлєалардыѕ басшылары сотќа олардыѕ ќызметтик жаєдайын немесе ґкилеттиктерин кујландыратын ќўжаттар береди. Заѕды тўлєаныѕ органы тиисти ґкилеттик берилген басќа ґкилдермен бирге иске ќатыса алады.  Сенимхатќа, заѕдарєа, сот шешимдерине не јкимшилик актисине негизделген исти сотта жїргизуге тиисинше ресимделген ґкилеттиги бар јрекетке ќабилетти кез келген адам сотта ґкил бола алады. Соттагы окилдиктин еки тури бар: -тапсырма бойынша немесе ерикти окилдик;

-занды окилдик.

Тапсырма бойынша ґкилдик ету туындау негизине байланысты келеси турлерге болинеди:

Шартты, когамдык, жаргылык, курылтай кужаттары бойынша окилдик ету, ресми.

Шартты – енбек шартына немесе тапсырма шартына негизделген окилдик ету. Мунда окилдик беруши баска тулгага сотта онын исин жургизуин тапсырады. Когамдык - азаматтын когамдык бирлестикке муше болуы негизинде туындайды. Мысалы, касиподактын уакилетти мушесинин оз мушелеринин атынан окилдик етуи. Курылтай кужаттары бойынша окилдик ету – томен турган уйымнын арнайы тапсырмасынсыз, олардын мудделерин коргауга жогары турган уйымнын окилдик ету кукыгы. Ресми окилдик ету – уйымдардын исин сотта оларга занмен, озге нормативтик кукыктык актилермен немесе курылтай кужаттарымен берилген окилеттиктердин шегинде ис арекет жасайтын олардын органдары жане тиисти окилеттиктер берилген олардын окилдери жургизеди.

 Мына адамдар: 1) адвокаттар; 2) заѕды тўлєалардыѕ ќызметкерлери - осы заѕды тўлєалардыѕ истери бойынша; 3) кјсиптик одаќтардыѕ ујкилетти адамдары - ќўќыќтары мен мїдделерин ќорєауды осы кјсиптик одаќтар жїзеге асыратын жўмысшылардыѕ, ќызметшилердиѕ, сондай-аќ басќа да адамдардыѕ истери бойынша; 4) заѕмен, жарєымен немесе ережемен осы ўйымдар мїшелериниѕ ќўќыќтары мен мїдделерин ќорєау ќўќыєы берилген ўйымдардыѕ ујкилетти адамдары; 5) заѕмен, жарєымен немесе ережемен басќа адамдардыѕ ќўќыќтары мен мїдделерин ќорєау ќўќыєы берилген ўйымдардыѕ ујкилетти адамдары; 6) басќа теѕ ќатысушылардыѕ тапсырмасы бойынша теѕ ќатысушылардыѕ биреуи;7) иске ќатысушылардыѕ ґтинуимен сот рўќсат еткен басќа да адамдар тапсырма бойынша сотта ґкил бола алады.

Заѕды ґкилдер

Занды окилдик ету – заннын тикелей корсетилуине негизделген окилдик ету. Јрекетке ќабилетсиз азаматтардыѕ, јрекет ќабилетине толыќ ие емес немесе јрекетке ќабилети шектеули деп танылєан адамдардыѕ ќўќыќтарын, бостандыќтарын жјне заѕмен ќорєалатын мїдделерин сотта ґздериниѕ ґкилеттиктерин кујландыратын ќўжаттарды сотќа кґрсететин ата-аналары, асырап алушылары, ќамќоршылары немесе ќорєаншылары ќорєайды. Хабар-ошарсыз кеткен деп белгиленген тјртиппен танылєан азамат ќатысуєа тиисти ис бойынша, оныѕ ґкили ретинде хабар-ошарсыз кеткен адамныѕ мїлкине ќамќорлыќты жїзеге асыратын адам ќатысады. Ќайтыс болєан немесе ќайтыс болды деп белгиленген тјртиппен жарияланєан адамныѕ мўрагери ќатысуєа тиисти ис бойынша, егер мўраны јли ешким ќабылдамаса, мўрагердиѕ ґкили ретинде мўралыќ мїликти ќорєау мен басќару їшин таєайындалєан саќтаушы немесе ќамќоршы ќатысады. Заѕды ґкилдер заѕда кґзделген шектеулермен ґкилдик етушилердиѕ атынан жасау ќўќыєы ґкилдик берушиге тиесили барлыќ ис жїргизу јрекеттерин жасайды. Заѕды ґкилдер исти сотта жїргизуди басќа ґкилге тапсыра алады.