17. Выдавецкая дзейнасць “Дому Мамонічаў”.

У пачатку 1580-х гг. друкарня Мамонічаў (Кузьмы і Лукаша) у Вільні была ўзноўлена пры падтрымцы Зарэцкіх, стаўшы ў канцы XVI ст. буйнейшай кірылічнай друкарняй.

З 1583 г. з выхадам “Служэбніка” пачынаецца новы (пасля П. Мсціслаўца) перыяд у дзейнасці друкарні, які доўжыўся да 1623 г. З 1586 г. выдаўцы валодалі каралеўскім прывілеем на друкаванне кніг, іх продаж унутры краіны і бяспошлінны вываз за мяжу. Дарэчы, У 1593 г. да вы-давецкай дзейнасці далучыўся і сын Кузьмы Лявон, член рады Вільні, прыхільнік канцлера ВКЛ. Л. Сапегі, які таксама падтрымліваў Мамонічаў, спрыяў атрыманню шэрагу прыві-леяў на кнігавыданне і кнігараспаўсюджанне. Так друкары ў 1593 г. набылі прывілей супраць маскоўскіх друкароў, які ўжывалі для друку і распаўсюджання кніг для праваслаўнай царквы, у тым ліку ў Маскве і іншых славянскіх землях. У 1610 г. Лявон дамогся ад караля закрыцця праваслаўнай Віленскай брацкай друкарні, а ў 1614 г. атрымаў тытул “друкар Яго Каралеўскай Мосці”. Такім чынам, прывілеі дазволілі Мамонічам на пэўны час манапалізаваць выданне кніг на беларускай і царкоўнаславянскай мовах. Калі большая частка выданняў XVI ст. прызначалася на патрэбы праваслаўных брацтваў, іх школ, царк-вы, мяшчанства, то пасля прыняцця Брэсцкай уніі Мамонічы займаюцца выданнем кніг і для ўніятаў. Друкарня Мамонічаў была адзінай беларускай друкарняй, дзе выпускаліся зборнікі заканадаўчых актаў, выданні прававога характару – “Трыбунал” (1586) і “Статут Вялікага Княства Літоўскага” (1588, на беларускай мове; 1614 – на польскай), канстытуцыі воль-ных соймаў, шэраг палемічных твораў у абарону уніі, галоўным чынам напісаных І. Пацеем. Вядомы таксама багаслоўскія і літургічныя выданні друкарні, кнігі для чытання, публіцыстычныя творы, падручнікі, напрыклад “Граматыка словянская” (1586), “Буквар” (1590-я гг., 1618, 1621). Выданні Мамонічаў па мастацкім ў іх прымяняліся вырабленыя Г. Івановічам курсіўныя шрыфты (з 1585 г.). Пасля Ф. Скарыны яны адраджаюць у сваіх выданнях партрэты – караля Жыгімонта ІІІ Вазы, Льва Сапегі, Васіля Вялікага, сойм Рэчы Паспалітай і інш. Вяршыняй паліграфічнага мастацтва віленскіх друкароў з’яўляецца тытул Статута ВКЛ (1588) у сімволіка-эмблема-тычным афармленні. Апошнія выданні Лявона Мамоніча датуюцца 1623 г. Друкарня праіснавала амаль 50 гадоў, выпусціла каля 50 кірылічных і 35 польскамоўных (лацінскім шрыфтам) выданняў (пасля 1624 г. перададзена віленскім базыльянам), што стала значным укладам у пашырэнне асветы, пісьменства і культуры ў Беларусі.

17. Выдавецкая і асветніцкая дзейнасць у вкл праваслаўных брацтваў.

Пачынаючы з канца XVI ст. адно з вядучых месц у беларускім кнігавыданні займалі праваслаўныя брацтвы, што стала магчымым пасля зацвярджэння ў 1589 г. статута Віленскага-Троіцкага (пазней Свята-Духава) брацтва, у якім прадугледжвалася стварэнне школ і друкарні для выдання кніг на грэчаскай, славянскай, “руськай” і польскай мовах.

З сярэдзіны 1590-х гг. актыўнай выдавецкай дзейнасцю вызначаецца Віленская брацкая друкарня, заснаваная пры Віленскім Свята-Духавым манастыры (паводле прывілеяў Жыгімонта ІІІ Вазы ад 1589 і 1592 гг.), якую ўзначаліў Стафан Зізаній. Першае вядомае выданне датуецца 1595 г. У 1595–1596 гг. выйшла каля 11 выданняў. Пасля Берасцейскай уніі 1596 г. некалькі гадоў друкарня не дзейнічала. Магчыма, паміж 1597–1607 гг. тут быў выдадзены “Часоўнік” (зберагаецца ў Оксфардскай бібліятэцы), а каля 1600 г. выйшаў “Катэхізіс”. Да 1610 г. друкаваліся творы Мялеція Сматрыцкага, Стафана і Лаўрэнція Зізаніяў. Пасля друку брацтвам на польскай мове ў 1608–1610 гг. друкарня спецыяльным загадам Жыгімонта ІІІ Вазы-была закрыта. Брацтва вымушана было ў 1611 г. перанесці сваю выдавецкую дзейнасць у мястэчка Еўе (каля Вільні). У 1615 г. дзейнасць брацкай друкарні ў Вільні была адноўлена. Дзейнічала віленская друкарня да 1749 г., пакуль пажар не знішчыў манастыр Святога Духа. У мастацкім аздабленні выданняў шырока ўжываліся арнаментальная гравюра і застаўкі, канцоўкі, рамкі з расліннымі і геаметрычнымі матывамі, антрапаморфнымі сюжэтамі. На адвароце тытульных лістоў нярэдка змяшчалася геральдычная гравюра – гербы Астрожскіх, Валовічаў, Агінскіх і інш.; у Трэбніках і Евангеллях – гравюры на біблейныя сюжэты. У польскамоўных выданнях у афармленні ініцыялаў пераважае гатычны стыль, сустракаецца і рэнесансавы. У друкарні прымянялася тэхніка ксілаграфіі.

У Еўеўскай друкарні у 1610 г. было надрукавана больш за 25 выданняў, пераважна на царкоўнаславянскай мове: “Новы запавет з “Псалтыром” (1611), “Дыёптра” (1612), “Два казанні” Лявон-ція Карповіча (1615), “Буквар стараславянскай мовы” (1618), “Граматыка славянская” М. Сматрыцкага (1619) і інш. Чатыры выданні ў Еўеўскай друкарні выйшлі на беларускай мове, напрыклад “Евангелле вучыцельнае” Каліста (1616). Упершыню ў гісторыі беларускага брацкага кнігадрукавання тут выкарыстана металагравюра свецкага зместу (“Панегірык на шлюб Аляксандра Служкі, ваяводы Менскага”, 1634).

Куцеінская друкарня дзейнічала ў 1631 (ці нават 1630) – 1654 гг. пры Куцеінскім Богаяўленскім манастыры. Выдавала кнігі богаслужбовага, малітоўнага, духоўна-павучальнага і асвет-ніцкага зместу на царкоўнаславянскай і старабеларускай мовах. У першыя два гады дзейнасці друкарні ёю кіраваў С. Собаль, які выдаў у гэты час “Малітвы штодзённыя”, “Буквар” – у 1631 г., “Часаслоў” (1632), дадрукаваў кіеўскі “Апостал” (1632). У 1635 г. С. Собаль выдае “Псалтыр”. Выдавецкую ж справу ў Куцейне працягвае Іаіль Труцэвіч. У гэты час выходзяць 11 назваў кніг. Частка тэкстаў выходзіць у перакладзе на старабеларускую мову – «На “Ойча наш” выклад» Іаана Златавуснага (1636), некаторыя выданні перадрукоўваюцца з папярэдніх беларускіх і ўкраінскіх, як “Букварь языка славеньска” і “Лексікон” Памвы Бярынды (1653). Пры друкарні існавала таксама пераплётная майстэрня. Акрамя таго, кнігі перапісваліся. Абсталяванне друкарні і ўсе куцеін-скія друкары і гравёры ў 1654–1655 гг. былі вывезены ў Расію ў Іверскі манастыр пад Ноўгарадам. Тут выйшла некалькі кніг, закончана пачатае ў Куцейне “Брашно духовное” (1661). У 1665 г. кнігадрукаванне было спынена і друкарня перавезена ў Васкрасенскі манастыр, а ў 1676 г. – перададзена ў Маскву. У афармленні куцеінскім друкам характэрна самабытная тэхніка выканання ксілагра-фічнай кніжнай гравюры ў стылі народнага мастацтва.

Прывілеем караля Уладзіслава IV 1633 г. гарантавалася права на выдавецкую дзейнасць Магілёўскаму праваслаўнаму брацтву. Вядомы выданні брацтва 1640-х гг., дзе друкаром выступае Фёдар Грышановіч. У 1676 г. брацтвам быў атрыманы новы прывілей ад караля Яна Сабескага на адкрыццё друкарні пры Богаяўленскім манастыры і выданне кніг на “руськай” і польскай мовах. . Апошняе вядомае выдан-не – “Часоўнік” (каля 1773 г.). У друкарні працавалі таксама друкары і гравёры якія прымянілі глыбокі друк з металагравюр. Вядома, што ў XVIII ст. у Магілёўскай брацкай друкарні выйшлі 33 кнігі на царкоўнаславянскай мове літургічнага і агіяграфічнага зместу.