20. Буйнейшыя каталіцкія і ўніяцкія друкарні ў вкл і іх выданні.

Пачынаючы з другой паловы XVI ст. у Беларусі разгортваецца контррэфармацыя, у кнігавыдавецкую справу актыўна ўключаюцца каталіцкія ордэны. Друкарня Віленскай акадэміі езуітаў існавала ў 1586–1805 гг. і з’яўлялася найбольш значным цэнтрам кнігадрукавання ў ВКЛ. Кіраваў работамі наёмны друкар, наглядаў за дзейнасцю прэфект друкарні – член ордэна. Штогод у друкарні выпускалася каля 15 выданняў на польскай і лацінскай мовах: падручнікі для акадэміі і народных школ, палемічная і царкоўная літаратура, жыціі святых, тэалагічныя і філасофскія творы П. Скаргі, М. Сміглецкага, Я. Альшэўскага, І. Лаёлы, а таксама свецкая літаратура: спеўнікі, лібрэта опер, гістарычныя дакументы. Выдавалася шматлікая колькасць панегірыкаў. Сярод надрукаваных кніг вызначаюцца такія, як Статут ВКЛ 1588 г., гісторыя ВКЛ, серыя падручнікаў па гісторыі Англіі і Курляндыі Ф. Папроцкага, па гісторыі Польшчы і ВКЛ Казіміра Галоўкі, а так- сама падручнікі Арыстоцеля. У друкарні выпускаліся таксама календары, газеты і часопісы. З 1681 г. пры друкарні працаваў кніжны магазін. Вядома звыш 2,5 тыс. выданняў на розных мовах, якія выйшлі ў друкарні. У XVIII ст. працавалі езуіцкія калегіумы ў Пінску, Нясвіжы, Полацку, якія таксама займаліся выдавецкай дзейнасцю. Вядомыя каля 160 іх выданняў, надрукаваных у XVIII ст. на польскай, лацінскай, французскай мовах свецкага і рэлігійнага зместу (белетрыстыка, палемічная, вучэбная літаратура, панегірыкі).

Што тычыцца Віленскай друкарні францысканцаў, заснаванай ігуменам Я. Длускім, якая дзейнічала пры францысканскім манастыры, то яна выдавала ў асноўным літургічныя творы. З 1667 г. друкавала афіцыйныя дакументы і панегірыкі, з 1750 – падручнікі для францысканскіх школ, драмы для тэатраў. Усяго налічваецца 99 выданняў віленскіх францысканцаў. Так, Віленская піярская друкарня заснавальнікам якой быў рэктар піярскага калегіума, гісторык, прававед Мацей Догель (1715–1760), выпускала ў асноўным падручнікі для сваіх школ па граматыцы, логіцы, філасофіі, прыродазнаўстве, матэматыцы, педагогіцы, гісторыі. Выпускалася таксама мастацкая літаратура, п’есы для школьнага тэатра. Чвэрць рэпертуару складалі кнігі рэлігійнай тэматыкі – тэалагічныя творы членаў ордэна піяраў, дамініканцаў, бернардзінцаў, францысканцаў, кармелітаў босых, езуітаў. Сярод іх– працы па агіяграфіі, багаслоўі, літургіцы, казанні. Усяго ў 1758–1799 гг. выйшла каля 320 кніг.

Кнігавыдавецкай дзейнасцю вызначыўся ўніяцкі ордэн базыльян. Права стварэння друкарняў для абслугоўвання ўніяцкай царквы было пацверджана каралеўскай граматай ад 2 жніўня 1595 г. Аднак перашапачаткова кніжныя патрэбы царквы забяспечвала друкарня Мамонічаў. Пасля 1624 г. Лявон Мамоніч перадае сваю друкарню ордэну і на яе базе ў XVII – пачатку ХІХ ст. пачынае працаваць Віленская Троіцкая (базыльянская) друкарня (1628–1839). Дзейнічала друкарня пры манастыры Св. Тройцы. Першыя вядомыя кнігі базыльянскай друкарні – “Катэхізіс” (1628) і “Служэбнік, або Літургікон” (1691). Вядома, што падчас маскоўскай акупацыі 1655 г. быў знішчаны друкарскі прэс. З’явіліся, відаць, і іншыя прычыны, бо дзейнасць друкарні ў 1692–1766 гг. была спынена на 70 гадоў. Другі перыяд дзейнасці Троіцкай друкарні прыпадае на 1767–1800 гг. Кнігі выходзілі на славянскай, польскай, лацінскай і французскай мовах. У 1778–1809 гг. выйшла каля 67 кніг на кірыліцы (9 – уніяцкія, астатнія – стараверскія), у іх ліку Псалтыры, Часоўнікі, Канонікі, Павучанні Іаана Златавуснага, творы авы Дарафея, Яфрэма Сірына і інш. Асноўнай кніжна прадукцыяй друкарні былі падручнікі, буквары, слоўнікі для школ ордэна, рэлігійная літаратура

Супрасльская друкарня. Найбольш значным цэнтрам уніяцкага кірылічнага кнігадрукавання з канца XVII ст. становіцца Дабравешчанскі манастыр у Супраслі, дзе Караль Радзівіл і мітрапаліт Цыпрыян Жахоўскі ў пачатку 1690-х гг. арганізавалі друкарню (дзейнічала да 1803 г.). Першая кніга друкарні ў Супраслі – “Служэбік, або Літургікон” (1692–1695) – пачала друкавацца яшчэ ў Вільні і была закончана ў Супраслі. Над яе афармленнем працаваў вядомы гравёр Лявонцій Тарасевіч, які ўпершыню ў гісторыі беларускай кірылічнай кнігі выкарыстаў медзярыт. З пачатку XVIII ст., дзякуючы намаганням главы базыльянскага ордэна Льва Кішкі, друкарня адраджаецца і пашыраецца, пераўтвараецца ў буйную цэнтралізаваную мануфактуру, якую ўзначальваў прэфект (загадчык), з 15цю і больш рабочымі. “Ціснулі” кнігі самі манахі і рамеснікі-друкары з ліку манастырскіх падданых. У 1710 г. была заснавана паперня, атрыманы каралеўскі прывілей на права выдання ў Супраслі кніг на лацінскай, польскай і “руськай” мовах. Быў пабудаваны кніжны склад і адчынена кнігарня. Адметнымі рысамі аздаблення супрасльскіх друкаў з’яўляюцца выразная дэкаратыўнасць, святочнасць, багацце дэкору. За 100 гадоў існавання друкарня ў Супраслі выпусціла 456 назваў кніг на царкоўнаславянскай, старабеларускай, рускай, польскай, лацінскай і літоўскай мовах. выдавецкая дзейнасць друкарні скарачаецца з-за неспрыяльных палітычных умоў і ўзросшай канкурэнцыі.

Вядомы 22 (або 14) выданні XVIII ст. уніяцкага ордэна базыльян у Менску – у асноўным афіцыйная літаратура на польскай і лацінскай мовах. Усяго у 1628–1800 гг. базыльяне ВКЛ надрукавалі каля 1080 кніг, большасць з якіх на польскай, лацінскай і царкоўнаславянскай мовах, 40% складала свецкая літаратура.

У XVIII ст. на тэрыторыі Беларусі ўзніклі першыя выдавецтвы, у якіх праявіліся рысы прадпрыемстваў дзяржаўнага характару. Магілёўская прыдворная друкарня (1774–1844) кіраўніцтва якой ажыццяўляў С. Богуш-Сестранцэвіч, выдавала пераважна афіцыйныя матэрыялы, рэлігійную і свецкую літаратуру. Вядомыя 350 назваў кніг на польскай, рускай, лацінскай, французскай і нямецкай мовах. У 1775–1802 гг. дзейнічала Гродзенская каралеўская друкарня, якой напачатку кіраваў А.Тызенгаўз. Яна выпусціла каля 100 кніг арыгінальнай і перакладной літаратуры, у тым ліку падруч-

нікі, малітоўнікі, аб’явы, афіцыйна-юрыдычныя дакументы на польскай і лацінскай мовах. Выдавалася навуковая, навукова-папулярная і мастацкая літаратура. У XVIII ст. выдавецкай справай на Беларусі займаліся стараверы, якія выкарыстоўвалі паліграфічныя магчымасці Супрасльскай і Віленскай базыльянскіх друкарняў, а таксама Гродзенскай каралеўскай друкарні. У канцы XVIII – пачатку XIX ст. на Беларусі адкрыліся яўрэйскія друкарні.