29. Адраджэнне беларускамоўнага кнігавыдання. Дзейнасць першых беларускіх выдавецтваў у Пецярбургу, Вільні, Мінску.

Першыя спробы вяртання беларускага друкаванага слова.адбываліся праз польскае пасрэдніцтва: моўнае і графічнае. У першай палове XIX ст. дамінуючым тыпам культуры заставалася польская, засвоіўшы форму якой развівалася і беларуская кніжная культура. Значны польскі ўплыў на фарміраванне нацыянальнай самасвядомасці беларусаў быў адначасова адказам на расійскую экспансію: моўную, рэлігійную, культурную. Ужо ў 1810–1820-я гг. у віленскім друку пачынаюць з’яўляцца творы, звязаныя, у першую чаргу, з цікавасцю да “краёвай” гісторыі, чаму спрыяла асветніцкая праца ў асяроддзі

Беларускі фальклор і мова выкарыстаны ў паэтычных творах Яна Чачота і Адама Міцкевіча, Яна Чачота

Для 1840–1850-х гг. характэрным з’яўляецца ўключэнне беларускамоўных твораў лацінскім шрыфтам у друкаваныя польскамоўныя выданні. Сярод іх – выдадзеныя ў эміграцыі кнігі Аляксандра Рыпінскага і Ігната Яцкоўскага.

У 1846 г. у Вільні ў “Друкарні Юзафа Завадскага” першы друкаваны твор Вінцэнта Дуніна-Марцінкевіча “Сялянка”, у якім разам з польскай мовай выкарыстоўвалася беларуская.

Самымі ж раннімі асобнымі выданнямі лацінскім шрыфтам з выкарыстаннем беларускай мовы лічацца рэлігійныя – “Кароткі збор хрысціянскай навукі для сялян рымска-каталіцкагавызнання, якія размаўляюць на польска-рускай мове” (Вільня, 1835) і “Катэхізм... для ўжывання ў вясковых рымска-каталіцкіх школах і касцёлах” (Вільня, 1845).

вядома звыш 60 кніжных выданняў з уключанымі беларускамоўнымі тэкстамі лацінкай ці кірыліцай і каля 10 беларускамоўных, якія выйшлі ў першай палове ХІХ ст. Санкт-Пецярбург (20 выданняў), Вільня (13), Мінск (5).

“Круг беларускай народнай прасветы” стаў і першым беларускім выдавецтвам. ў 1903 г. у легальным друку з’явілася іх першае кніжнае выданне – “Вязанка” Янкі Лучыны. Акрамя легальны выданняў, “Круг...” ажыццявіў і два нелегальныя – “Калядная пісанка” (1903) і “Велікодная пісанка” (1904)

30. Гісторыя развіцця беларускамоўнага перыядычнага друку ў хіх – пач. Хх ст.

Беларускамоўныя вершы Я. Баршчэўскага друкаваліся ў пецярбургскім “Літаратурным гадавіку” 1843), выдаўцом якога быў Рамуальд Падбярэскі.

Сярод першых беларускамоўных падпольных газет – “Гутарка двух суседаў”, якая выдавалася ў 1861–1862 гг. у Беластоку (захаваліся чатыры ну-

мары) і “Мужыцкая праўда” (сем нумароў), рэдактарам якой быў Кастусь Каліноўскі. Мяркуемым месцам выдання першых шасці нумароў “Мужыцкай праўды” лічацца друкарні Гродзеншчыны, а апошняга, сёмага, – Вільня.

Беларуская мова спатрэбілася афіцыйным уладам напярэдадні паўстання 1863 г., калі з’явілася антыцарская агітацыйная літаратура. Так, у пачатку 1860-х гг., “каб зменшыць уплыў паўстанцкіх ідэй”, з’яўляецца некалькі беларускамоўных брашур на кірыліцы. Гэта “Бяседа старога вольніка з новымі пра іхняе дзела”(Магілёў, 1861) і “Рассказы на белорусском наречии” (Вільня, 1863). У магілёўскім выданні ішла гаворка пра маніфест 19 лютага 1861 г. У “Рассказах...” адлюстраваны розныя тэмы: ад крытыкі ўніяцтва і каталіцызму, ухвалення звароту беларусаў да праваслаўнай веры – да пытанняў сямейнай маралі і развіцця асветы. Жыватворным зернем у выданні было прызнанне беларусаў як асобнага, адрознага ад палякаў і ад велікарусаў, народа. Віленскае выданне было разаслана ва ўсе школы края і чыталася вучням і іх бацькам. Аднак “Рассказы...” прымаліся сялянамі з недаверам, што і неабходна было ўладам таго часу, бо адпавядала іх афіцыйнай пазіцыі, за якой хавалася “абгрунтаванне” бессэнсоўнасці друку кніг на беларускай “гаворцы”, калі імі не цікавіліся.

В. Іваноўскі - нелегальнае выданне часопіса “Свабода”. ў часопісе былі надрукаваны вершы А. Пашкевіч і У. Сыракомлі.

1 верасня 1906 г. пад назвай “Наша Доля” выйшла першая легальная беларуская газета, якая з’яўлялася органам нелегальнай БСГ. Ідэйнымі арганізатарамі і ўдзельнікамі выдання першых чатырох нумароў былі Фелікс Умястоўскі, Алаіза Пашкевіч, Іван і Антон Луцкевічы, Якуб Колас. Газета адрознівалася востра публіцыстычнымі матэрыяламі крытыкі самадзяржаўя, нярэдка змяшчала матэрыялы асветніцкага характару ў галіне палітыкі, культуры, адукацыі, сельскай гаспадаркі. 6 нумароў.

З 1906 г. у Вільні пачаў выходзіць штотыднёвік “Наша Ніва”. Рэдакцыя паслядоўна прапагандавала канцэпцыю адзінства беларускай нацыі, культурна і духоўна адрозную ад польскай і расійскай. Газета выдавалася ў літоўскай друкарні Марціна Кухты.