25. Новыя паліграфічныя тэхналогіі і індустрыялізацыя кніжнай вытворчасці ў хіх ст.

Тэхнічны прагрэс у кнігадрукаванні ў першай палове ХІХ ст. У першай палове ХІХ ст. з’яўляецца шэраг новых вынаходніцтваў і ўдасканаленняў ва ўсіх сферах тэхнікі. Гэты час называюць эпохай прамысловага перавароту. Тэхнічны прагрэс адбываецца і ў галіне тэхнікі кнігадрукавання, прычым ён праяўляецца ў аднолькавай ступені па двух асноўных лініях кніжнай вытворчасці: у кнігадрукаванні і ў графічным мастацтве.

У вытворчасці паперы таксама адбываюцца значныя змены, якія садзейнічалі павелічэнню папяровай вытворчасці і змяншэнню кошту кнігі. У 1811 г. Кеніг і Баўэр вынайшлі так званую хуткадрукарскую машыну. У гэтай машыне набор, а пазней стэрэатып размяшчаўся на плоскай паверхні (талеры), а папера – на цыліндры, які судакранаўся з ёй. Друк на такіх машынах выконваўся з вялікай хуткасцю: можна было атрымаць да 1500 адбіткаў за 1 гадзіну. У адрозненні ад прынцыпа І. Гутэнберга, калі наборную форму складалі з асобных літар, у ХІХ ст. асобныя літары спрабуюць зліць у цэльную паласу (форму), якую не гравіравалі, а адлівалі з таго самага металу, што і літары. Гэты новы спосаб друку, як мы ўжо адзначалі, атрымаў назву стэрэатыпіі. У ХІХ ст. стэрэатыпія ўдасканальваецца. Яшчэ адным выжнейшым вынаходніцтвам у тэхніцы кнігадрукавання быў плоскі друк – літаграфія, якая была прыдатнай для множання як тэкстаў, так і ілюстрацый. Вынаходнікам літаграфіі быў немец Алаізій Зенефельдэр (1771–1834). Сутнасць літаграфскага спосабу друку ў наступным: на адпаліраваную паверхню зярністага каменя наносілі тлустым алоўкам малюнак, вытраўлівалі камень кіслотамі і пакрывалі тыпаграфскай фарбай. Папярэдне камень змочвалі вадой, каб фарба не прыліпала да вільготных, свабодных ад малюнка месц. Такім чынам, друк ажыццяўляўся з плоскай паверхні каменя, апрацаванага хімічным спосабам. Наступнае вынаходніцтва – тарцовая гравюра, якую адкрыў і пачаў укараняць англійскі мастак Томас Б’юік (1753–1828) таксама яшчэ ў канцы XVIII ст. Гэта вынаходніцтва заключалася ў наступным: малюнкі наносіліся на папярэчным распіле дрэва (тарцы), які быў цвярдзейшым і даваў магчымасць прымяняць штыхель і іншыя стальныя інструменты для гравіравання. Пры такім спосабе гравіравання стала магчымым перадаваць тон, пераходы ад святла да цені, таму тарцовая гравюра атрымала таксама назву тонавай. На пачатку ХІХ ст. і літаграфія і тонавая гравюра амаль зусім выцясняюць старыя спосабы друку ілюстрацый.

3. Тэхнічны прагрэс у другой палове ХІХ ст. У другой палове ХІХ ст., пасля рэвалюцыі 1848 г., ва ўсіх карінах Еўропы атрымлівае шырокае развіццё газетная і часопісная справа. Паўстае адпаведна пытанне аб замене ручнога набору машынным. Мергенталер стварыў радковаадліўную наборную машыну – лінатып. На гэтай машыне працавалі як на машынапіснай. Для паскарэння працэсу друку плоскадрукарскія машыны замяняюцца ратацыйнымі друкарскімі машынамі, пры дапамозе якіх выконвалася да 100 тыс. адбіткаў у 1 гадзіну (замест 1500–1800). На ратацыйных машынах друк выконваўся на двух цыліндрах: на адным з іх змяшчалася друкарская форма (стэрэатып), а на другім – папера. На ратацыйных машынах можна было друкаваць адначасова на абодвух баках ліста, а пры наяўнасці ў машыне некалькіх цыліндраў вытворчасць павялічвалася ў некалькі раз. Поўны пераварот у тэхніцы ўзнаўлення ілюстрацый адбыўся пасля вынаходніцтва ў 1840 г. фатаграфіі і ўкаранення фотамеханічных працэсаў у друк – у 1867 г. На аснове гэтага фотамеханічнага спосабу была вынайдзена цынкаграфія (малюнак, атрыманы на фатаграфічным негатыве пераводзіўся светлавым спосабам на цынкавую пласціну. Лініі, якія складалі малюнак, пакрывалі ахоўным пластом лаку, пасля гэтага пласціну пратраўлівалі кіслотамі і атрымлівалі клішэ, прызначанае для друку). У 1882 г. вынайшлі спосаб сеткавай цынкаграфіі або аўтатыпіі (калі аб’ект фатаграфавалі праз дробную сетку – растр).