1.8.1 Тапсырма Егістіктің арамшөптермен ластануын сандық – салмақтық әдіспен анықтау

Жабдықтар мен заттар: метровкалар (0,25; 0,50; 1м²), аршын, топырақ үлгілері, ұялары 1мм елеуіш.

Тапсырманы орындау

1) егіс алқабын диагоналы арқылы жүріп өтіп, егістіктің арамшөптермен ластану деңгейін баллмен көзбен шамалайды;

2) бір мезгілде 10-15 жерге рамка-метровка (1х1м отамалы дақылдар үшін және 0,5х0,5 дәнді дақылдар үшін) салу керек;

3) әр метровканың ішіндегі екпе дақылдарды және арамшөптерді санап, ластану деңгейін % анықтайды (100 % деп екпе өсімдіктердің санын алады);

4) егіс алқабының орташа арамшөппен ластануын анықтау керек;

5) егер егіс алқабының арамшөптермен ластануының дәл есебі керек болса, метровкалардың ішіндегі арамшөптерді қазып алып, олардың биологиялық топтарына қарай санын анықтау керек, сосын салмағын өлшеу керек;

6) есепке алу нәтижесін келесі формаға жазу керек

Егіс алқабының нөмірі	Байқау алаңының нөмірі	Арамшөптермен ластануды көзбен шамалау, балл	Өсімдіктер саны		Ластану, %	Арамшөп-тердің салмағы, г
			арамшөптер	екпе дақылдар

7) алынған деректер негізінде ауыспалы егістің егіс танаптарының арамшөптермен ластану картасын құруға болады (сурет 7);

8) далалық ауыспалы егісте арамшөптермен күресудің іс - әрекетінің жоспарын жасау керек. Жұмыс нәтижесін келесі формаға жазу керек

Арамшөптермен ластану түрі	Арамшөптердің басым түрі	Ластану деңгейі	Күрес тәсілдері
			алдын алу	жою
				механикалық	химиялық	биологиялық

Белгілсі	Ластану (арамшөптер) шөптары	Ластану денгейі
	Қысқа тіршіліктілер	- төмен
	Тамыр өркенділар	- орташа
	Тамырсабақтылар	- жоғары
	Тамырөркенді – қысқа тіршіліктілер	-өте жоғары
	Тамырсабақты – қысқа тіршіліктілер	көбінесе кездесетіндер – шырмауықтар, өте көп
	Тамырсабақты-тамырөркемділер
	Тамырсабақты-тамыр өркемді – қысқа тіршіліктілер

Сүрет 7 – Егіс танантарының арамшөтермен ластану картасы

1.8.2Топырақтың арамшөптердің тұқымымен ластануын есепке алу

Қолданылатын әдіске қарамай топырақтағы арамшөптердің тұқымының қорын аңыктау кезекпе-кезек келетін үш кезеңнен құралады: топырақ үлгісін алу, ұяларының тесігі 0,25 мм елеуішпен суда жуу арқылы топырақты лай фракциясынан арылту және қалған минералды фракциясынан арамшөптердің тұқымын бөліп алу.

Топырақ үлгісін алу. Топырақ үлгісін, олардағы арамшөп тұқымдарының мөлшерін анықтау үшін, Шевелев немесе Калентьев конструкциясының бұрғыларының көмегімен алады. Әдетте үгілерді топырақтың 0-10, 10-20 см қабаттарынан алады. Алынған үлгілерді қапшаға немесе қорабшаға салып, этикетке жазып, зертханаға әкеледі, онда оларды ауа – құрғақтық жағдайына жеткізіп, сол қалпында анализ жүргізгенге дейін сақтайды. Бұрғы болмаған жағдайда топырақ үлгілерін былайша алады. Күрекпен шұңқырша жасайды, соның тік қабырғасынан топырақ қабаттарынан салмағы 1кг нан кем емес топырақ үлгісін алады.

Топырақтағы арамшөптердің тұқымын есепке алудың нәтижесін орналастыру.

Топырақтың белгілі қабатынан алынған үлгідегі арамшөптер тұқымының сандық есебінің көрсеткіштерін арамшөптердің көлем бірлігіне (1м²) немес құрғақ топырақтың салмағына құрғақ арамшөптердің салмағының бірлігіне қатынасын санауға пайдаланады.

Топырақ үлгілерін бұрғымен алғанда ең алдымен топырақтың арамшөптер тұқымымен ластануын 1м² есептейді, алдымен бұрғының көлемін S (см²) есептеп алады, оған мына формуланы пайдаланады

S=

ŋ ·d2 4

(27)

мұндағы ŋ=3.14;

d – бұрғының диаметрі, см

Сосын көшіру коэффициентін (К) табады, ол мынаған тең

K=

10000 s

(28)

мұндағы 10000 – 1м² көлемі, см² көрсетілген;

s – бұрғының көлемі, см²

Ең ақырында 1м² арамшөптер тұқымының санын мына формуламен санайды:

М = Км

(29)

мұндағы м – үлгідегі арашөптердің тұқымының саны

Егер үлгі алған бұрғының көлемі белгісіз болса немесе күрекшемен алынған болса, онда арамшөптердің санын абсолютты құрғақ топырақтың бірлігінің салмағына мына формуламен есептен шығарады

М=

(100+W) · м 100 · a

,

(30)

мұндағы М – 1кг абсолютты құрғақ топырақтағы арамшөптер саны;

а – жуар алдындағы топырақ үлгісінің салмағы, кг;

W – суға жуар алдындағы топырақ үлгісінің ылғалдылығы, %;

м – үлгідегі арамшөптердің тұқымының саны.

Осы тәсілмен арамшөптер тұқымының молшылығын олардың салмағымен де есептеп шығарады.

Анализдің нәтижесін мына кестеге жазады

Топырақтың арамшөптердің тұқымымен ластануы

Арам-шөптің түрі	Топырақ қабаттарындағы (см) тұқымның саны (дана)				Топырақ қабаттарындағы (см) тұқымның салмағы (ғ)				Есептегенде арамшөптер
	0-10	10-20	20-30	0-30	0-10	10-20	20-30	0-30	1м2де, дана	1кг, г
1
2
т.б.
Барлық тұқым

Дала алқабының арамшөптермен ластану қартасын былайша құрастырады. Әр егіс алқабының схемасының контурының төменгі оң жақ бұрышында диаметрі 1см кем емес дөңгелекше сызады, сосын оны бірдей емес 2-3 секторға бөледі.

Өңдеу жүргізілген зерттеу материалдарының негізінде әр егіс танабында 3-4 арамшөптердің молшылық топтарын бөліп алады. Сосын ең көп молшылықтағы арамшөптер тобын шартты белгімен белгілеп, осы егіс танабының контурына ластану баллын көрсете отырып жазады, оны дөңгелекшенің ішіне қояды. Әр сектордың штрихталмаған дөңгелекшелерінің ішіне қалған 2-3 топтың шартты белгілерін қойып, олардың молшылық баллдарын жазады, ең молшылықтағы топқа ең үлкен размерлі секторды қолданады.

Арамшөптердің топтарының шартты белгілеріне көзбен шамалау бағасының таңдап алынған әдісінде қабылданған белгілі штриховка немесе бояу пайдаланылады.