2.4.6 Тапсырма Бидай түрлерін анықтау және сипаттау

Жабдықтар мен заттар: бидай масақтарының үлгілері, үлкейткіш шыны, талдаушы инелер, скальпель, жүйелейтін тақтайша.

Тапсырмаға түсініктеме. Бидай тегінің ішінде 4 генетикалық топқа бөлінеді: соматикалық клеткаларында 14 хромосомды диплоидтар, 28 хромосомды тетраплоидтар, 42 хромосомды гексаплоидтар және 56 хромосомды октаплоидтар. Ең көп тарағаны тетраплоидты және гексаплоидты топтары. Бидайды морфологиялық және шаруашылық белгілеріне қарап кәдімгі және жабайы деп бөледі.

Кәдімгі бидайдың сынбайтын масақ желісі және жалаңаш дәні бар, дәні қауызынан тез ажырайды. Бидайдың жабайы түрлерінде масақ желісі тез сынады. Дәні піскенде немесе егін жинағанда масақ сынып жеке-жеке масақшаларға бөлініп қалады. Дән тығыз қауызынан тез ажырамайды.

Жабайы бидайдың қазіргі егін шаруашылығында тәжірибелік маңызы жоқ. Нағыз бидайдың қазір дүние жүзінде өсетін негізгі екі түрі бар – гексаплоидты жұмсақ бидай және тетраплоидты қатты бидай. Жұмсақ бидайдың шығу ортасы – алдыңғы Азия, қатты бидайдікі – солтүстік-шығыс Африка.

Жұмсақ бидайдың жаздық және күздік түрі бар, ал қатты бидай негізінен жаздық.

Бидайдың түрін анықтағанда негізінен мына белгілері ескеріледі:

1) масақ желісінің беріктігі (сынғыш, сынғыш емес);

2) масақтың тығыздығы (тығыз, сирек-масақшалардың арасы ашық);

3) масақтың мұрттылығы (мұртты, мұртсыз);

4) мұртының сипаты (ұзын, қысқа, масаққа параллельді, жан-жаққа бытыраған);

5) масақшаның қауызы (ұзынша-қырқабатты, тегіс, қырымен, жақсы дамыған қырымен, нашар дамыған қырымен, қыры ұзынша тісімен, қысқа тісімен, иілген);

6) масақтың астындағы сабан (қуыс, толық);

7) дән (жалаңаш, қауызды, сынығы ұнды, жартылай шынылы, шынылы, нашар немесе жақсы дамыған шашағымен).

Тапсырманы орындау

1) бидай түрлерін анықтау үшін оның үлгілерін масағының сынуына және масақшаларының қауыздылығына қарай екі топқа бөлу керек: кәдімгі бидай және жабайы бидай;

2) басқа морфологиялық ерекшеліктері – масағының тығыздығы, масақ және гүл қауыздарының құрылымы (формасы, қыры, тісі, мұрты) және дәнінің қаттылығы, сабанының құрылымы бойынша бидай түрлерін анықтау үшін 23 кестеде келтірілген кілтті және бидай түрлерінің негізгі мінездемелерін пайдалану керек.

Бидайдың басты түрлерін анықтау кілті.

А) Масағы сынбайды, дәні жалаңаш, қауызынан тез ажырайды.

1) масағы тығыз емес. Масақтары мұртты және мұртты емес (мұрты масағынан қысқа, жан-жаққа бытыраңқы). Масақшаларының қауызы ұзынша сызықтармен оншама білінбейтін жіңішке қырымен және үшкір тісімен. Масақ астындағы сабаны қуыс. Дәні орташа, оның көрініп тұрған айдарымен, сынығында ұнды немесе жартылай шынылы .......................................жұмсақ бидай (Triticum aestivum L).

2) масағы тығыз, мұртты, мұрты ұзын, масақтан біржарым есе ұзын, параллельді. Масақшаның қауызы тегіс, етті, жақсы көрініп тұрған қырымен және өткір тісімен. Масақтың астындағы сабаны толық. Дәні ірі, ұзынша, әрең көрінетін айдарымен, сынығында жылтыр .........................................қатты бидай (Triticum durum Desf).

Б) Масағы тез сынады, дәні қабығымен, қауызынан ажырауы қиын.

1) масағы өте сирек (масақшаларының арасы ашық), мұртсыз, кейде қысқа мұртымен. Масақша қауызы – тығыз, етті, өте қысқа қылтығымен және әрең көрінетін қырымен. Сабаны қуыс, дәні қабығымен, ұнды ...........жабайы бидай – спельта (Triticum spelta L).

2) масағы тығыз, мұртты, кейде мұртсыз. Мұрты ұзын, параллельді. Масағы бүйірінен қысылған (бет жағы жіңішке). Масақша қауызы қалыңша, жылтыр, жіңішке, гүл қауызынан қысқа, онша көрінбейтін қырымен. Масақшасында әдетте екі дәннен. Дәні ұзынша, үш қырлы, айдарымен, кесіндісінде ұнды немесе жартылай жылтыр. Сабаны қуыс немесе нашар толтырылған .............................екі дәнді жабайы бидай (Triticum dicoccum Ichűbe).

3) бидай түрлерін келесі схема бойынша сипаттау керек:

Түр	Масақтың өзегінің сынуы	Масақ тығыздығы	Мұрттылығы	Мұртының ұзындығы мен сипаты	Масақша қауызының үлкендігі, формасы және құрылымы	Дән			Сабанының белгілері	Масағының суреті
						қабығы	формасы	консистен циясы