2.3.7 Ең қолайлы сабақ жиілігін бағдарлау

Егін жинау алдындағы өсімдік саны сыртқы орта мен агротехниканың көптеген факторларының әсерімен қалыптасады. Бұл факторларды екі топқа бөлуге болады. Факторлардың бірінші тобы толық көктеу кезеңіндегі өсімдіктер санын анықтайды. Бұл негізінен, белгіленген себу нормасын сақтау және жеткілікті жоғары далалық өнгіштігін қамтамасыз ету болып табылады. Факторлардың екінші тобы өсімдіктердің өсіп-өну кезеңіндегі сақталуын және күздік астық дақылдарының қыстап шығуын анықтайды.

Аталған екі көрсеткіш біріктіріліп өсімдіктің тірі қалуын көрсетеді. Тірі қалу – егін жинау қарсаңындағы өсімдік саны, ол процентпен көрсетілген себілген өнгіш тұқымның бөлігі.

Есептеуге тұқымның далалық өнгіштігін, өсімдіктердің тірі қалуын, өнімді түптену коэффициентін және тұқым сапасын еске алған дұрыс. Есепті мына анықтама бойынша жүргізуге болады:

Сн=

С·М · 100 К · В · Сж

(62)

мұндағы Сн – себу нормасы (мөлшері), кг/га;

С – егін жинау қарсаңындағы 1 м² алаңдағы сабақ саны;

М – 1000 дәннің (тұқымның) массасы, г;

К - өнімді түптену коэффициенті, дана;

В – тірі қалу көрсеткіші, тұқымның далалық өнгіштігі мен өсімдіктің тірі қалуын қоса есептегендегі байланыс, %;

Сж – тұқымның себуге жарамдылығы, %.

Өнімді түптену коэффициентін болжау өте қиын, өйткені өсіп-өну кезеңінде метеорологиялық жағдайлардың қалай өзгеретіні белгісіз. Қорытынды деректер бойынша, қаратопырақты емес жағдайында күздік қара бидайдың өнімді түптенуі 1,47, ал күздік бидайда 1,6 болды. Жаздық дәнді дақылдарда өнімді түптену тиісінше төмен және 1,0-1,3 шамасында.

Жаздық бидайдың далалық өнгіштігі орта есеппен 75-84% болды, өсімдіктің тірі қалуы 57-ден 85% дейін өзгере отырып орташа көрсеткіші 66-69% болды.

Бұл аймақта егін жинау алдында ылғалмен қамтамасыз етілуіне қарай дәнді дақылдар сабағының мөлшері (С) шамамен 200-360 дана/м², өнімді түптену коэффициенті (К) 1,1-1,4, өсімдіктің тірі қалуы (В) – 60 - 70%.

Өсімдіктің тірі (сақталып) қалуын проценттік көрсеткішті пайдаланып себілген тұқым арқылы мына анықтамамен есептеуге болады

Сө=Пв·Вр·Сж

(63)

мұндағы Сө - өсімдіктің сақталуы, %;

Сж – тұқымның себу жарамдылығы, %;

Пв – тұқымның болжаулы далалық өнгіштігі, %;

Вр - өсімдіктің болжаулы тірі қалулы, %.

Сақталған өсімдіктің табылған мәні егін жинау алдындағы бағдарланған қолайлы өсімдік санына сәйкес келеді.

Себу нормасын (бір гектарға дана) мына анықтама бойынша есептеуге болады

Сн=Ск·100:Сө,

(64)

мұндағы Сн – тұқымның себу нормасы, дана/га;

Ск - өсімдік сақталуы, %.

Әрі қарай 1000 тұқымның массасы арқылы массалық (салмақтың) себу нормасын есептеп табу қиын емес.

2.3.8 Өнімді бағдарлаудың агрохимиялық негіздері Топырақтың құнарлылығын есепке ала отырып тыңайтқыш жүйесін зерттеу өнімді бағдарлаудың негізгі принциптерінің бірі.

Берілген дәрежедегі өнімді алу мен тыңайтқыштың қолайлы (оптимальды) нормасын енгізгенде мына мәселелерді ескерген жөн:

1) бағдарланған өнім дәрежесін алу үшін өсімдіктерді қоректік заттармен қамтамасыз ету қажет;

2) топырақ құнарлылығын тиімді сақтау және оны одан әрі қарай молайтуды қамтамасыз ету қажет;

3) жер асты сулары мен сулы жерлерді тыңайтқышпен ластанбауын және сыртқы ортаны қорғауды қамтамасыз ету керек.

Қазіргі уақытта тыңайтқыш нормасын есептеудің екі негізгі бағыты бар. Бірінші бағыт нақтылы аймақтың топырақ жағдайларына жүргізілген далалық тәжірибелердің нәтижелеріне негізделеді. Топырақтың агрохимиялық құрамының егжей-тегжейіне жеткеннен кейін енгізілетін тыңайтқыш нормасына тиісті түзетулер жасалады.

Қазіргі кезде есептеу тәсілдері белгілі, бірақ олардың барлығының негізіне қоректік заттарды сіңіру және топырақ пен тыңайтқыштың пайдалану коэффициенттері жатады. Бұл әдістерді М.К.Каюмов шартты түрде мына белгілері бойынша 4-топқа бөлді.

1) тыңайтқыш нормасын бағдарланған өнімнің топырақтың тиімді құнарлылығымен оған енгізілген туктерден алынатын қоректік заттарды есептеп анықтау;

2) тыңайтқыш нормасын бағдарланған қосымша өнімге қарап есептеу, тыңайтылмаған жағдайдағы өнім мөлшері белгілі болғанда, қысқасы тек қана топырақтың тиімді құнарлылығы есебінен алынатын потенциалды мүмкін өнім мөлшерін ескеріп есептеу;

3) тыңайтқыш нормасын бірінші және екінші топтың көрсеткіштеріне сүйеніп анықтау, бірақ топырақ құнарлылығының одан әрі артуы ескеріледі;

4) тыңайтқыш нормасын топырақтың балдық бағасына қарап, белгілі бір дақылдың бір баллға тиесілі өнімін және тыңайтқыштан болатын мүмкін қосымша өнімді ескере отырып анықтау. Бағдарланған өнімге қажетті минералдық және органикалық тыңайтқыш нормасын есептеу барынша кең тараған әдіс. Дұрыс есептелген тыңайтқыш нормасын енгізу 40-70% қосымша жоғары өнім алуға мүмкіндік береді, бұл әдіс суармалы жерлерде өте тиімді.

Есептеуді мына төменгі М.К. Каюмов (1989) ұсынған модификациямен жүргізуге болады

Нқ=

Өқ · Шқ – Кә · Км · Ктк Ктш

(65)

мұндағы Нқ – берілген өнімге есептелген қоректік заттардың нормасы, кг/га;

Өқ – бағдарланған құрғақ зат өнімінің дәрежесі, ц/га;

Шқ – 1 ц негізгі және тиесінше қосалқы өніммен шығарылатын қоректік заттар, кг;

Кә - топырақтағы қоректік элементтер мөлшері, мг/кг;

Км – мг/100 г қоректік заттарды есептелген тиесінше топырақ қабатына кг/га аудару коэффициенті;

Ктк және Ктш – тиесінше топырақ пен тыңайтқыштан қоректік заттарды пайдалану коэффициенттері, %.

Жоғарыда ұсынған анықтаманы пайдаланып, тыңайтқыш нормасын кг мөлшерінде әсер етуші затын 1 га есептеуге болады, одан әрі туктің мөлшеріне айналдырып ц/га түріне келтіруге болады.

Минералды қоректену элементтерінің (N, Р, К) шығарылуы (Шк) дақылдардың химиялық құрамына негізделіп есептеледі (9-кесте).

Мәселен, бидайдың әрбір центнер астығы мен тиісті мөлшердегі сабаны 4,27 кг азот, 1,24 фосфор және 2,05 калий шығарады, жоңышқа пішені (гүлденудің бас кезінде) 2,6 кг азот, 0,65 кг фосфор және 1,50 кг калий, арпаның астығы (қосалқы өнімімен есептегенде) 2,5 кг азот, 1,09 кг фосфор және 1,70 кг калий шығарады.

Өнімнің жоғарылауы міндетті түрде қоректік заттардың жалпы шығарылуын көбейтеді, бір есте болатын жайт, дақылдардың өнімі қандай үлкен шамаларда өзгергенімен 1 ц негізгі өнімге жұмсалатын қоректік заттардың мөлшері айтарлықтай тұрақты, сондықтан жоспарланған өнімге қажетті тыңайтқыш нормасын кез келген дақыл үшін есептеп шығаруға болады.

Өсімдіктермен шығарылатын қоректік заттардың мөлшері топырақтың типіне, тыңайтқыштың түрі мен нормасына, алғы дақылға, метеорологиялық жағдайларға, жердің мелиорациясына және өнім мөлшеріне тәуелді (М.К.Каюмов, 1977).

Топырақтың N, Р₂О₅ және К₂О (мг/100 топырақтағы) қамтамасыз етілу картограммасының агрохимиялық көрсеткіштерін тиісті – топырақ әртүрлілігі мен есептелген қабаттың тереңдігіне сәйкес келетін коэффициентке көбейту арқылы қанша кг/га болатынын анықтайды. Орта есеппен топырақтың жыртылатын қабатының (0-22 см) 1 га массасын 3000 т деп алсақ, аударма коэффициент (оны әртүрлі топырақ үшін егжей-тегжейлі тексерген жөн) 30-ға тең болады. Егер топырақ қабатын 30 см деп алсақ, онда аударма коэффициенті 40-қа тең, жыртылатын топырақ қыртысының массасын дәлірек анықтау топырақтың көлемдік массасы арқылы жүргізіледі.

2.3.2 кесте – 1 ц негізі және тиесінше қосалқы өніммен шығарылатын қоректік заттар (М.К.Каюмов, Н.И.Можаев)

Дақылдар	Негізгі өнім	Шығарылған, кг/ц			1 ц өнімге шығарылған NРК мөлшері, кг
		N	Р2О5	К2О
Жаздық бидай	астық	4,27	1,24	2,05	7,56
Күздік бидай	-//-	3,25	1,25	2,00	6,40
Күздік қара бидай	-//-	3,10	1,37	2,60	7,07
Арпа	-//-	2,50	1,09	1,75	5,34
Сұлы	-//-	2,95	1,31	2,58	6,84
Жүгері	-//-	3,03	1,02	3,13	7,18
Қарақұмық	-//-	3,40	1,86	3,31	8,57
Тары	-//-	3,30	1,02	3,26	7,58
Құмай	-//-	3,63	1,12	1,54	6,29
Асбұршақ	-//-	6,00	1,52	2,00	10,12
Сиыржоңышқа	-//-	0,23	1,31	1,56	9,10
Рапс	тұқым	4,90	2,30	3,30	10,20
Жоңышқа*	пішен	2,60	0,65	1,50	4,75
Эспарцет	-//-	2,50	0,46	1,30	4,26
Сиыржоңышқа	-//-	2,27	0,62	1,00	3,89
Еркекшөп	-//-	1,30	0,21	1,05	2,56
Қылтықсыз арпабас	-//-	1,41	0,21	1,13	2,75
Судан шөбі	-//-	1,44	0,38	1,15	2,97
Тары	-//-	1,81	0,47	1,45	3,73
Итқонақ	-//-	1,50	0,76	1,20	3,16
Сұлы	-//-	1,76	0,42	1,55	3,73
Күздік қара бидай	-//-	1,34	0,42	1,10	2,86
Асбұршақ	-//-	2,36	0,51	0,75	3,68
Картоп	түйнек	0,62	0,30	1,45	2,37
Мал азықтық қант қызылшасы	тамыржеміс	0,40	0,13	0,46	0,99
Азықтық шалқан	-//-	0,25	0,14	0,40	0,79

Ескерту* - мал азығына жиналған дақылдардың өсіп-даму кезеңі: бұршақ тұқымдастар – гүлденудің бас кезі, астық тұқымдастар – масақтану (шашақтану).

Көптеген мәліметтерге қарағанда, топырақтың сіңімді қоректік заттарынан өсімдіктер 5-10% фосфор, 10-12% калий және 20-25% жеңіл гидролизденген азотты пайдаланады (2.3.3 кесте).

2.3.3 кесте – Дақылдардың топырақ пен тынайтқыштан қоректік заттарды пайдалануы, % есебімен, (М.К.Каюмов, 1989)

Қоректік заттар	N	Р2О5	К2О
СУАРЫЛМАҒАНДА
Топырақ	20-25	5-10	10-12
Минералды тынайтқыштардан: дәнді дақылдар, жүгері көкбалаусасы, вика-сұлы қоспасы (жасыл азық)	50-60	10-25	60-70
Көпжылдық шөптер (пішен), картоп, мал азықтық қант қызылшасы
СУАРЫЛҒАНДА
Топырақтан	30-35	25-30	10-15
Тынайтқыштан	80-90	30-35	90-95

Суармалы жерлерде қоректік заттарды пайдалану топырақта да, тынайтқышта да жоғарылайды.

Заттарды пайдаланудың ең дәл коэффициенттерін нақты аймақта, топырақта, дақылдарға далалық тәжірибелер жүргізу нәтижесінде алуға болады, бірақ олар ылғалдану жағдайларына байланысты әр жылдары әртүрлі болуы мүмкін. Сондықтан, есептеу үшін өніммен шығарылған қоректік заттардың мөлшері және өсімдіктердің топырақтағы қоректік заттармен қамтамасыз етілуі туралы деректер болу керек, тек сонда ғана жоспарланған өнімге жетіспейтін қоректік заттар мөлшерін тынайтқыш есебімен толықтыру қажет.

Шамамен есептегенде өніммен шығарылған минералды қоректену элементтерін, топырақ пен тыңайтқыштан қоректік заттарды пайдалану коэффициенттері жөніндегі нормативті материалды тиісті анықтамалардан алу керек, алайда кейіннен ол көрсеткіштер егжей-тегжейлену қажет. М.К.Каюмовтың (1989) пікірінше, тыңайтқыштан қоректік заттарды пайдалану коэффициентін азот үшін 85-90%, фосфор үшін 40-45 және калий үшін 90-95% дейін көтеруге болады, осы мақсатпен тыңайтқышты локальды, ленталы және тамыртұсына енгізу әдісімен пайдаланған жөн. Бірақ бұл көрсеткіштерге жақсы ылғалданған жағдайда, ал Солтүстік Қазақстанда көпшілік жылдары тек қана суармалы жерлерде қол жеткізуге болады.

Соған қарамастан сіңірілетін тыңайтқыштың тиімділігін арттыру әдістері мен жолдарын және оларды пайдалану коэффициентін барынша арттыру агрономдар мен егіншілердің үлесі.

Өндіріс жағдайында М.К.Каюмовтың (1977) ұсынысы бойынша өсімдіктердің топырақ пен тыңайтқыштан NРК пайдалану коэффициенттерін анықтауға болады, кез келген дақылдың қоректік заттарды шығаруын тыңайтқыш енгізілмеген және енгізілген жерлерде есептеуге болады, бірінші жағдайда өсімдіктердің қоректік заттарды шығаруы топырақтың табиғи қорынан, ал екінші жағдайда енгізілген тыңайтқыш пен топырақтың табиғи қорынан пайдалануы.

Есептеу мына анықтама бойынша жүргізіледі:

Ктқ=

Шо·100 Қэ

;

Ктш=

Шқе Нт

: 100,

(66)

мұндағы Ктқ – топырақтағы қоректік заттарды пайдалану коэффициенті, %;

Шо - өнімнің қоректік заттарды тыңайтылмаған алаңнан шығаруы, кг/га;

Қэ – топырақтағы қоректік заттар мөлшері (картограмма көрсеткішін 30 көбейткенге тең), кг/га;

Ктш – тыңайтқыштағы қоректік заттарды пайдалану коэффициенті, %;

Шқе – қосымша өніммен шығарылатын қоректітк заттар мөлшері, кг/га;

Нт – тыңайтқыш пен енгізілген қоректік заттардың мөлшері, кг/га.

Бір еске алатын жайт, М.К.Каюмовтың (1982) деректері бойынша, дәнді дақылдар мен картопты шығысқа, климаты континенталды аудандарға ауыстырылған сайын топырақтан азотты пайдалануы 15-50%, фосфорды 30-50%, калийды 15-35% артты, ал көпжылдық шөптер, керісінше, фосфорды 45-60%, калийды 60-80% кем сіңіреді.

2.3.4 кесте – Көңнің химиялық құрамы және өсімдіктердің ондағы қоректік заттарды сіңіруі (К.П.Афендулов, А.И.Лантухова)

Көрсеткіштер	N	Р2О5	К2О
1 т көндегі қоректік заттардың жалпы мөлшері, кг	4,6	2,0	6,0
Өсімдіктердің РК бірінші жылы сіңіру: сіңіру коэффициенті	25	30	5,0
1 т есептегенде, кг	1,2	0,6	3,0
Ауыспалы егісте (2-4 таяу жылдарда) өсімдіктердің РК жалпы сіңіру: сіңіру коэффициенті	50-65	50-70	65-90
1 т есептегенде, кг	2,5-3,0	1,0-1,4	3,5-5,4

Топырақ құнарлылығын сақтау мен молайту оған міндетті түрде органикалық тыңайтқышты, оның ішінде көңді, енгізуді талап етеді. 2.3.4 кестеде көңдегі қоректік заттардың орташа мөлшері мен оларды өсімдіктермен бірінші және келесі жылдарда пайдалану коэффициенті келтірілген.

Органикалық тыңайтқыштарды топыраққа енгізгенде өсімдіктердің қанша қоректік заттарды топырақтан, көңнен пайдалана алатынын есептеу қажет, ал жоспарланған өнімді алуға жетпейтін мөлшерін минералды тыңайтқышпен енгізу керек. Есептеу үшін мына анықтаманы пайдалануға болады

Нк=

(Өқ · Шқ) –( Кэ · Км · Ктқ) – (Нк · Әк · Кк) Ктш

(67)

мұндағы Нк – көңнің нормасы, т/га;

Әк – көңдегі қоректік заттың мөлшері, кг/га;

Кк – көңнен қоректік заттарды пайдалану коэффициенті, %.

Барлық басқа белгілер формулада келтірілген тыңайтқыш нормасын есептеуге арналған анықтамадағы белгілерге сәйкес келеді.