Түр тармақтарының ерекшеліктері

Белгілері	Vulgаre stol	Multivoіrum stol
Өсімдіктің биіктігі, см	25-100	100-200
Сабағының жуандығы, мм	3-6	10-ға таман
Сабағының буынының саны	6-12	18-25
Жапырақтары	ұсақ, ұзындығы 2-6 см	ірі, ұзындығы 5-10 см
Жапырағының жүйкесі	жасыл немесе нашар- қызғылт	ашық қызыл

Ең көп тараған түр тармағы Vulgare, ол негізгі екі түрге бөлінеді:

а) Var alata Bat – жемісі қанатты, қыры өткір, шеті бүгілген;

б) Var aptera Bat – жемісі қанатсыз, қыры өткір емес, шеті томпайған.

Тапсырманы орындау

1) қарақұмықтың түр тармақтарының ерекшеліктерін байқау және олардың белгілерін сипаттау;

2) Vulgare түр тармағының түрлерін анықтау.

Дәнді бұршақты дақылдар. Бұршақ тұқымдастарға асбұршақ, жасымық, әйкен, ноқат, атбас бұршақ, түйебұршақ, майбұршақ, бөрібұршақ өсімдіктері жатады. Құрамындағы белок мөлшері жағынан бұршақ тұқымдастарға пара-пар келетін дақыл жоқ, олардың тұқымдарында дәнді дақылдарға қарағанда белок 1,5-3,0 есе артық. Мысалы, асбұршақта – 20,4-35,7%, ноқатта – 21-31%, майбұршақта – 27-50% мөлшерінде белок болады. Кейбір бұршақ тұқымдастардың (майбұршақ, жержаңғақ) дәндерінде май мөлшері көп болады. Барлық бұршақ тұқымдас өсімдіктер минералды заттарға және витаминдерге (А₁,В₁, В₂, С, Д, Е, РР) бай болады.

Бұлардың дәндері, жапырақ және сабақтары - өте қоректі мал азығы болып саналады. Бұршақ тұқымдас өсімдіктердің агротехникалық әсерлері зор болады. Өйткені олардың тамырларындағы түйіршіктерде тіршілік ететін түйін бактериялары, ауадағы бос азотты пайдаланып, топырақты азот қосылыстарымен байытады.

2.4.15 Тапсырма Бұршақ тұқымдас дақылдарды дәнібойынша анықтау

Жабдықтар мен заттар: бұршақ тұқымдас өсімдіктердің дәндері, үлкейткіш шыны, тақтайша, пинцеттер.

Тапсырмаға түсініктеме. Бұршақ тұқымдас өсімдіктердің дәндерінде эндосперм болмайды. Сондықтан дәнді тұқым қабыршағынан ажыратқаннан кейін, бірден тұқымның екі жарнағынан тұратын тұқым ұрығы байқалады. Екі тұқым жарнағының ортасында тұқым ұрығының тамыршасы және өсу бүршігі орналасады, кейінгісі көбінесе нағызғы екі жапырақтың негізі болып саналады.

Дәннің пішіні, бояуы және ірілігі – бұршақ тұқымдас өсімдіктердің басты ерекше қасиеттері.

Дәннің қыр бетінде оның тұқымкіндігі орналасады – бұл тұқымның ұрыққа телініп тұратын жері. Тұқымкіндіктің пішіні, бояуы, қалпы және орналасқан жері де бұршақ тұқымының ерекшелік қасиеттерін сипаттайды. Асбұршақ, түйебұршақ, әйкен және майбұршақтардың тұқымкіндіктері дөңгелекше немесе сопақша, ал атбас бұршақ және жасымық тұқымкіндіктері – ұзын сопақша немесе ұзын сызықша болып орналасады. Тұқымкіндіктің бояуы ақшылдау (егістік сиыржоңышқа, көпжылдық бөрібұршақ), күңгірт (сабалақ сиыржоңышқа), қара (малазықтық асбұршақ) болып келеді, оның бояуы дәннің немесе тұқымның бояуындай болуы шарт емес. Мысалы, егістік сиыржоңышқаның тұқымының бояуы сарықоңырдан қараға дейін өзгерсе, ал тұқымкіндігінің бояуы – ақшыл болады. Тұқымкіндіктің мөлшері қысқа (тұқым шеңберінің 1/8-1/10 бөлігін құрайды) және ұзын болуы мүмкін (тұқым шеңберінің 1/5-1/6 бөлігі). Жасымық тұқымының тұқымкіндігі тұқымның қабырғасында, бөрібұршақта аяқ жағында, бұршақбаста – науашығында, ноқатта – тұмсығынан төмен, үрме бұршақ пен қытай бұршақта – тұқымның ұзын жағының ортасында орналасқан.

Тапсырманы орындау

1) тұқым қосындысын жеке ботаникалық түр мен тегіне қарай бөлу керек;

2) тұқымның сыртқы белгілерімен танысу керек;

3) төменде келтірілген кілтті пайдалана отырып астық бұршақ дақылдарын тұқымына қарап анықтау;

4. тұқымдарды сипаттау және суретін салу.