5. Хинолизидинді алкалойдтар.

Құрамында хинолизидин сақиналары бар алкалойдтарға лупинин және күрделірек құрылысы бар спартеин алкалойдтары жатады.

Өсімдіктерде лупин алкалойдтарының жол салушысы (предшественник) - лизин аминқышқылы. Лизин аминқышқылының екі молекуласынан алдымен диальдегид, ал одан кейін ол қалпына келіп, лупиннің хинолизидинді құрамы түзіледі. Содан кейін лизиннің тағы бір молекуласы қосылып тетрациклді қосылыс пайда болады. Ол қосылысты спартеин алкалойды деп атайды.

Хинолизидинді алкалойдтар көптеген дәрілік өсімдіктер құрамында болады. Кейбір өсімдіктерде лупинин және спартеин алкалойдтары, ал басқаларында олардан да күрделірек құрылысты хинолизидинді алкалойдтар болады. Олардың ішінде негізгілері: Sorhora расһусаrpa С.А (Fabaceae), Thermopsis Lanceolata R. Br. (Fabaceae), Securinega sufriticosa (Pall) Rehd (Euphorbiaceae), Nuphar luteum L (Nymphaeceae); Huperzia Selago L., Lycopodium Selago L (Lycopodiaceae). Бұлардың ішінен Қазақстанда кездесетін гүлді өсімдіктерге жататын Thermopsis Lanceolata-ғa толығырақ тоқталып өтейік.

Тhermopsis Lanceolata R. Br. - Fabaceae тұқымдасынан, термопсис ланцетный - улы жыланбұршақ.

Көпжылдық шөптесін өсімдік биіктігі 30 см-ге дейін. Сабақтары аз бұтақтанған, түктенген. Гүлдегенге дейін түктері қисайып жабысқан, гүлдегеннен кейін түктері көтерілген ақшыл түсті.

Жапырақтары кезек-кезек орналасқан, қысқа сағақты, үшқұлақ күрделі екі ірі ланцет сияқты жапырақ серіктерімен, жапырақшалары сопақ-эллипс сияқты немесе жалпақ кері жұмыртқа тәрізді, ұзындығы - 3-6см, шеттері бүтін, төменгі жағы қалың түктенген. Гүлдері сары екі ерінді күлтесімен.

Гүлшоғы - ірі жоғарғы шашаққа жинақталған. Жемістері -ұзын, жалпақ қысылған, ашық-қоңыр түсті бобтар (бұршақтар).

Маусым-шілде айларында гүлдейді. Шілде-тамыз айларында жеміс береді.

Дала және орманды-дала аймақтарында Сібірде және Қазақстанда өседі. Қазақстанда, негізінен Солтүстік-Шығыс Қазақстанда далалық аймақта ірі-ірі массивтерде кездеседі.

Химиялық кұрамы.

Улы жыланбұршақта алкалойдтар мөлшері шамамен 2,5%, оның ішінде термопсин, гомотермопсин, метилцитизин, пахикарпин, апагирин. Термопсин және апагирин - изомерлер.

Гомотермопсин термопсинге қарағанда сутектендірілген қосылыс.

Алкалойдтардан басқа улы жыланбұршақта сапониндер, илік заттар және қарамайлы заттар, қоймалжың заттар (слизь), эфир майларының іздері және 300 мг/100 г дейін аскорбин қышқылы болады.

Дәрілік шикізаты.

Өсімдікті бутондану (бүрлену) фазасынан бастап гүлдегенге дейін жинайды. Шикізаттың сапасы алкалойдтардың мөлшерімен анықталады, алкалойдтар мөлшері 1%-дан кем болмауы керек.

Өсімдікті піскен жемістерімен жинауға болмайды, өйткені жемістерінде және тұқымдарында цитазин деген алкалойд болады.

Пайдаланылуы.

Қақырық түсіретін дәрі ретінде улы жыланбұршақ тыныс алу жолдары ауырғанда (трахеид, бронхит, өкпеге суық тигенде) пайдаланылады.

Өндірісте әртүрлі ұнтақтар, таблеткалар, құрғақ экстрактілер шығарылады. Олардың құрамында 0,01-0,05 г белсенді заттар болады.