- •Мазмұны
- •Қазақстандағы биологиялық алуантүрлілік жағдайын қысқаша талдау
- •Өсімдіктер әлемінің биоресурстары
- •1 Өндірістік өсімдіктер ресурсы
- •2 Ауыл шаруашылық өсімдіктер ресурсы
- •3 Көгалдандыру, астық және фитомелиоративтік ресурстар
- •XV Балды өсімдіктер
- •Қазақстанда өсімдіктер ресурстарын тиімді пайдалану және бұл саладағы ғылыми-зерттеу жұмыстарының бағыттары, этаптары
- •Қазақстандағы әртүрлі пайдалы өсімдіктерді зерттеу және меңгеру тарихы
- •Қазақстан өсімдіктері ресурстарын зерттеудің негізін қалаған ғалымдар және ресурстанулық зерттеу жұмыстарынын болашағы
- •Дәрілік өсімдіктер және оларды денсаулық сақтау практикасына енгізу
- •Қазақстанда жыл сайынғы дәрілік шикізат дайындау мөлшері
- •Дәрілік өсімдіктердің химиялық құрамы
- •Құрамында алкалойдтары бар дәрілік өсімдіктер
- •2.Пиролидинді және пирролизидинді алкалойдтар.
- •3. Пиридинді және пиперидинді алкалойдтар.
- •4. Конденсацияланған пирролидинді және пиперидинді сақиналы алкалойдтар.
- •5. Хинолизидинді алкалойдтар.
- •6. Хинолинді алкалойдтар.
- •7. Изохинолинді алкалойдтар.
- •8. Индольді алкалойдтар.
- •Қастауыштың эргоалкалойдтарының негізгі топтары
- •9. Хиназолинді алкалойдтар.
- •11. Дитерпен алкалойдтары.
- •Шыны майлы өсімдіктер және эфир майлы өсімдіктер және олардың шаруашылықтағы маңызы
- •1. Seseli buchtormense (Бұқтырма либанотусы - порезник бухтарминский).
- •2. Ferula akitscҺkensis (ақышкен сасыр - ферула акичкенская).
- •3. Heracleum dissectum - (тілік балдырған - борщевик рассеченный).
- •1. Nepeta sibirica (Сібір көкжалбызы - котовник Сибирский).
- •Salvia sclarea (мускат шалфейі - шалфей мускатный).
- •3. Hyssopus macranthus - (ірігулді сайсағыз - иссоп крупноцветный)
- •4. Thymus marchallianus - (Маршалл жебірі - тимьян маршаллиевский).
- •5. Mentha arvensis (дала жалбызы - мята полевая).
- •1. Achillea millefolium (кәдімгі мыңжапырақ - тысячелистник обыкновенный).
- •2. Chamonillа recutita (дәрілік ромашка - ромашка обыкновенная).
- •3. Tanacetum vulgare (кәдімгі түймешөп - пижма обыкновенная).
- •4. Ajania fastigiata (калқан аяния - аяния щитковая).
- •5. Artemisia santolinifolia (Сантолин жапырақ жусан - полынь сантолиолистая).
- •Балды өсімдіктер
- •Әртүрлі өсімдіктер тозаңындағы витаминдер мөлшері
- •Кейбір өсімдіктердің тозаңдарының аминқышқылдарыны құрамы
- •Қайыңның тозаңымен пергасының құрамы (%)
- •Қазақстандағы ресурстанулық аудандастыру және Қазақстандағы зерттеу жұмыстарының болашағы
- •5. Шығыс Қазақстан.
- •Қазақстан жануар әлемі және олардыҢ ресурстары.
- •Аңшылық жасаудың ресми нормасы (2006 жылы)
- •I. Насекомжегіштер отряды (Insectivora bowdicth, 1821).
- •II. Қолқанаттылар немесе жарқанаттылар отряды (Chiroptera blumenbach, 1779).
- •III.Кеміргіштер отряды (Rodentia bowditch, 1821).
- •Кәмшат (черный бобр) – Castor fiber Linneus
- •IV. Қоянтәрәзділер отряды (Lagomorpha Brandt, 1855).
- •V. Жыртқыштар отряды (Carnivora bowdich, 1821).
- •Иттер тұқымдасы (Canidae Carаy,1821).
- •Аюлар тұқымдасы (Ursidae Ceray, 1826).
- •Аюлар тұқымдасы (Ursus linnalus6 1758). Қоңыр аю (бурой медведь) (Ursus arctos Linnalus, 1758).
- •3. Жанаттар тұқымдасы (Procyonidae Banaparte, 1850).
- •Жанат - еноты (Procyon Storr, 1780).
- •4. Сусарлар тұқымдасы (Mustelidaе Fischer, 1817).
- •Сусарлар -куница (Mustelidai Fischer)
- •5. Мысықтар тұқымдасы.
- •1. Мысықтар туысынан терісі бағалы және сол үшін пайдалы аңдарға жататындары:
- •2) Қамыс мысығы (камышовый кот) – Felis chaus Guldenstaedt, 1776.
- •3) Сілеусін (рысь) - Felis Lynx Linnalus, 1758
- •2. Барыстар туысы (Uncia Gray, 1854).
- •3. Қабыландар туысы (Acinonyx Brooks, 1828).
- •VI. Жұптұяқтылар отряды.
- •1) Қуысмүйізділер тұқымдасы (полорогие) (Bovidae, Gray, 1821).
- •Арқар (баран) - Ovies ammon Linnacus, 1758.
- •Жабайы дала қойы немесе Үстірт арқары (муфлон) – Ovis orientalis Gmelin, 1774.
- •Бұғылар тұқымдасы (олени) – Cervidae Gray, 1821.
- •2) Құдырлар тұқымдасы (кобырчовые) – Moschidae Grаy, 1821.
- •3) Жабайы шошқалар (қабандар) тұқымдасы (свиньи) – Suidae Gray, 1821.
- •VII.Тақтұяқтылар отряды.
- •Ескекаяқтылар отряды – Pinni – Pedia Jlliger, 1811.
- •Қазақстанның негізі кәсіптік ауланатын және сирек кездесетін жануарларын есепке алу қажеттілігі туралы және оның тәсілдері
- •Ителгілерді маршруттық есепке алу нәтижелері (Березовиков,2003)
- •Ителгілерді автомобильмен есепке алу нәтижесі (Березовиков, 2003)
- •1996 Жылы 10 – 11 мамырдағы Маңғыстау облысындағы ителгілерді авиация көмегімен жүргізілген есептеудің нәтижелері (Березовников 2003)
- •2. Қазақстанның қазіргі ихтиофаунасының қалыптасуы.
- •Қазақстанның құстар әлемі
- •Биологиялық алуантүрлілік тепе-теңдікте сақтап пайдалану туралы
- •Пайдаланылған әдебиеттер тізімі
1. Seseli buchtormense (Бұқтырма либанотусы - порезник бухтарминский).
Көпжылдық, кіндік тамырлы, сабағы жуан, жапырақтары тегіс, жалаңаш. Тамыр мойнындағы жапырақтары онша ұзын емес, үш қырлы сағақтары бар.
Негізінен ашық тасты жоталарда және Оңтүстік, Оңтүстік-Шығыс және Шығыс ормандарының белдеулерінде таралған.
Алматы облысында жүргізген зерттеу жұмыстары (Кукенов және т.б., 1990) эфир майы бұл өсімдіктің барлық мүшелерінде болатындығын көрсетті. Оның мөлшері өсімдік фазасына, өскен ортасына байланысты екендігі анықталды. Алматы облысында өсетін өсімдіктердегі эфир майының мөлшері 0,71 мл шамасында екендігін көрсетті.
Бұл өсімдіктің популяциялары Батыс және Шығыс Сібірде, Монғолияда көбірек кездеседі.
2. Ferula akitscҺkensis (ақышкен сасыр - ферула акичкенская).
Көпжылдық. Тамыры жуан, өлген жапырақтардың талшықтарымен қапталған. Сабақтары - 1-2 жапырақтары күлгін-жасыл, тамыр мойнындағылары ұзын сағақты, сабақтағылары қынапшалы.
Таудың төменгі белдеулерінде, шөптесін баурайында көбірек таралған. Негізінен Ілe Алатауы, Жоңғар Алатауы, Күнгей Алатауында астықтұқымдасты әртүрлі шөпті және жусанды-қаулы ассоциацияларда жиірек кездеседі.
Іле Алатауының Медеу шатқалынан жиналған ақышкен сасырда эфир майы мөлшері 2-2,3% шамасында болған. Эфир майының медицинада қолданылатын қосымша бұл өсімдік мал азықтық өсімдік ретінде пайдаланылады.
3. Heracleum dissectum - (тілік балдырған - борщевик рассеченный).
Көпжылдық. Тамыры ұршық тәрізді, сабағы дара жұмыр, түкті.
Ылғал жерлерде, өзен аңғарларында және бойында, негізінен Алтайда, Тарбағатайда таралған. Эфир майы тамырларында жер бетіндегі массаларында және аз да болса жемістерінде болады. Гүлдеу фазасында шатырларында және жемістерінде шамамен 0,780 (мл/100гр құрғақ массаларында) болады.
Бұл дәрілік өсімдік тамырлары биологиялық белсенділігімен ерекшеленеді.
Lamiaceae (ерінгүлділер – губоцветные):
l. Nepeta sibirica - (Сібір көкжалбызы - котовник сибирский).
2. Nepeta pannonica - (мадияр көкжалбызы - котовник венгерский).
3. Nepeta mariae - (Мария көкжалбызы - котовник Марии).
4. Salvia sclarea - (мускат шалфейі - шалфей мускатный).
5. Hyssopus ambiguus - (күмәнді сайсағыз - иссоп сомнительный).
6. Hyssopus macranthus - (ірігулді сайсағыз - иссоп крупноцветный)
7. Thymus marchallianus - (Маршалл жебірі - тимьян маршаллиевский).
8. Thymus mongolicus - (монғол жебірі - тимьян монгольский).
9. Thymus sibiricus - (Сібір жебірі - тимьян сибирский).
10. Thymus altaicus - (Алтай жебірі - тимьян алтайский).
11. Mentha arvensis - (дала жалбызы - мята полевая).
12. Mentha spicata - (мята курчавая) (+).
13. Mentha longifolia - (нарпос жалбызы - м. длинолистая).
14. Schizonepeta annua - (біржылдық схизонепета –схизонепета однолетняя).
15. Schizonepeta multifida - (жырық схизонепета -схизонепета многонадрезная).
Енді осы жоғарыда келтірілген 15 ерінгүлділер тұқымдасының өкілдері ішінен әр туыстан бір-бір түрге қысқаша тоқталып өтейік.
1. Nepeta sibirica (Сібір көкжалбызы - котовник Сибирский).
Көпжылдық. Тамыры ұзын, жылжымалы, сабақтары жіңішке биіктігі 38-100 см жапырақтары ланцеттәрізді тау белдеулерінде, таудағы өзендердің аңғарларында, дала шабындықтарында өседі. Шығыс Қазақстан облысының Шыңғыстау ауылының Шығыс жағында осы өсімдіктің мол популяцияларының қоры 3,2 т/га екендігі анықталған. Гүлдеп тұрған кезінде бұл өсімдікте 0,820 мл (100 г құрғақ массасында болатындығы анықталған).